Storïau

Marchog Ceunant y Cyffdy

Owen T(homas) Jones

Sain:

» Lawrlwytho y recordiad sain


Marchog Ceunant y Cyffdy

Margaret D Jones

Stori oedd hi am eneth yn y Cwm 'ma [Cwm Tylo]. Dwi ddim yn siŵr iawn yn ble roedd hi'n [byw]. Oedd hi'n forwyn, dwi'n meddwl, yn un o amaethdai'r Cwm 'ma, yndê. Ac wedi mynd lawr i'r Bala, ar ryw noson ffair, ma'n debyg, ac yn cerdded adre, [wyddoch] chi, o'r Bala - shwrne o beder i bum milltir heleth, yndê. Ac yn dwad - wedi codi i fyny'n Llanecil fanne - yn dwad dros ryw ddarn o weundir ryden ni'n 'i alw'n Ffridd y Fondro. Ac, yn rhyfedd iawn, ar Ffridd y Fondro 'ma dyma ddyn i'w chwarfod hi, wyddoch chi, ac yn twyso ci mawr, gwyn. Wel, oedd hi'n methu deall. A dyma fo'n gofyn:

'Nosweth dda', medde fo wrthi, felne, a dyma fo'n cynnig - 'gin bod hi'n o hwyr, fyse well imi ych danfon chi adre, dwch?', medde fo.

'Wel, na', medde hithe, 'does gynna i ddim ofn nos', medde hi, 'o gwbwl, ond mae gen i ofn cŵn yn fy mywyd', medde hi. 'Chyma i - na, ddim diolch yn fawr ichi.'

Ac yn 'i blaen â hi. Ac wedi dwad dipyn bach wedyn, ichi, yn rhyfedd iawn, beth oedd yn 'i chwarfod hi wedyn ond dyn yn twyso buwch wen.

'Nos da', medde fo, ac yn 'i chyfarch hi run fath yn union [ag o'r blaen]. 'Gai gynnig cymwynas ichi. Dech chi allan yn o hwyr', medde fo, 'ga'i gynnig cymwynas ichi? Ga'i ych danfon chi?'

'Na chewch wir', medde hithe, felne, 'does gynna i ddim ofn nos', medde hi 'ond ma genna i ofn gwartheg gynddeiriog.'

Wel, hynny fu. Ymlaen â hi, beth bynnag. Wel, rwan, pan ddaeth hi yn 'i blaen, ichi, i ryw le - Penyrafel oedden ni'n 'i alw fo, ar ben top, cyn cychwyn i lawr rwan i olwg y Parc, yndê - dyma 'ne ŵr ifanc yn marchogeth ceffyl [gwyn] yn dwad i'w chwarfod hi.

'O, helo', medde fo, 'pwy 'di'r ferch ifanc hardd 'ma sy'n cerdded adre'i hun? Ga'i gynnig danfon chi adre?'

'Na chewch, yn siŵr', medde hithe.

'Wel, well imi gael', medde fo.

'Na, chewch wir, well gen i fynd', medde hi, felne, 'achos mi ddeuda i wrthoch chi pam. Dwi'n hoff iawn o ferlod', medde hi, 'ond mae'n gas iawn genna i farchogwyr.'

'Wel, welwch, yntê', medde'r marchogwr, a dyma fo'n disgyn i lawr oddi ar y cyfrwy. 'Cymrwch y merlyn yma ichi gael mynd ar 'i gefn o.'

A dyma fo'n 'i chodi hi ar y cyfrwy ac yn 'i gyrru hi'n 'i blaen. A dyma hi'n dal i ddwad rwan ar gefn y ceffyl gwyn 'ma. Ac wedi dwad ryw dipyn i lawr dest i'r golwg at y Cyffdy, fanna, dyw! dyma hi'n meddwl: 'Deiar', medde hi, 'dwi wedi bod yn anniolchgar', medde hi, felne, 'cymryd y merlyn 'ma i fynd adre a gadel y marchogwr i fynd lle licie fo.' Ac yn hollol ddisymwth, felne, o'i blaen hi mi wele ddryse mawr yn cau'r ffordd, [fel] nad oedd dim gobaith iddi fynd yn 'i blaen. Duwcs! dyma hi'n dychryn dipyn rwan, a'r merlyn hefyd ryw dipyn - dychryn dipyn. Oedden nhw gyferbyn â rhyw bren celyn. (Ma'r pren celyn ma'n nodedig iawn. Mae o wrth adwy'r Cyffdy - log o bren celyn mawr.) Ac yn fanno roedd y drws 'ma wedi cau.

'O, wel', medde hi, 'y peth gore i mi rwan ydi troi yn f'ôl', medde hi, achos oedd hi'n gwybod 'i bod hi 'di gadael y marchogwr i fyny ar ben yr allt. Ond, er 'i syndod, oedd 'ne ddrws wedyn wedi ciau 'rochr ucha, [fel] na fedse hi fynd yn ôl nag ymlaen. Wel, wydde hi ar y dduar be i'w wneud rwan. Ac wrth ddal i edrych yno, be wele hi ond y marchog ifanc 'ma - y gŵr ifanc 'ma - yn sefyll wrth y drws 'ma. A dyma fo'n deud wrthi:

'Wel, dyma fi wedi'ch dal chi rwan', medde fo. 'Dyma fi yn rhoid un rhybudd ichi', medde fo felne. 'Mi gewch chi fis a diwrnod' - dwn i'm pam mis a diwrnod, ond mis a diwrnod - 'i wneud ych meddwl i fyny ydech chi am fod yn wraig i mi.'

Wel, oedd hi wedi dychryn at y cynnig. Ac eto, oedd hi'n 'i weld o'n fachgen glandeg, ifanc, nobl iawn, yndê. A dyma hi'n mentro deud: 'Wel, oreit, 'te', medde hi, felne, 'mi gymra i'r her', medde hi, 'a mi ddo'i i'ch cwarfod chi mhen mis a diwrnod.' A hynny fu. A pan oedd hi'n dweud hynny - wedi addo gneud hynny - dyma'r ddau ddrws yn cilio, a dyma hi'n cael mynd yn 'i blaen, cerdded yn 'i blaen, a'r marchog yn mynd ar gefn 'i ferlyn ac yn 'i ôl.

A'r peth oedd yn syndod, medde nhad, ymhen mis a diwrnod mi ddiflannodd yr eneth. Wydde neb lle roedd hi. Na dim sylw na dim ohoni i'w gweld yn unlle, blaw mi aeth ymhen mis a diwrnod union, a mi ddiflannodd o'r golwg. Ac oedd pawb yn deud mai wedi mynd i briodi'r llanc ifanc 'ma oedd hi - Marchog Ceunant y Cyffdy.


  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.