Rydych chi yn: Archwilio'r Casgliadau > Senghenydd 1913

Senghennydd 1913

Mam ifanc a'i phlentyn yn aros am newyddion

Am ddeng munud wedi wyth ar fore'r 14eg o Hydref 1913 roedd y 950 o ddynion a oedd yn gwneud y shifft ddydd yng nglofa Universal, Senghennydd newydd ddechrau ar eu gwaith pan ysgubodd tanchwa anferthol drwy'r gwaith. Roedd hi'n danchwa mor bwerus fel i'r gawell ddwy dunnell gael ei thaflu yr holl ffordd i fyny Siafft Lancaster a tharo'r gêr weindio.

Daeth y dynion a oedd yn gweithio ar ochr ddwyreiniol y gwaith tanddaear i gyd i'r wyneb yn ddiogel, ond roedd yr ochr orllewinol yn danchwa, a dim ond llond llaw a ddihangodd. Erbyn yr 20fed o Hydref, roedd nifer y meirw yn 440 gan gynnwys un gweithiwr achub.

Ni thaflwyd unrhyw oleuni ar achos y danchwa yn yr ymchwiliad dilynol er bod pawb yn gytûn bod nwy methan (llosgnwy) wedi cyfrannu. Serch hynny, daeth hi'n amlwg bod nifer o reolau Deddf Pyllau Glo 1911 wedi cael eu torri. Ym mis Mai 1914, roedd rheolwr y lofa, Edward Shaw, yn wynebu 17 cyhuddiad, gyda pherchnogion y lofa, Lewis Merthyr Coal Company, yn wynebu 4 cyhuddiad.

Cafwyd Edward Shaw yn euog o 8 o'r cyhuddiadau a chafodd ei ddirwyo £24, a arweiniodd at bennawd yn un o'r papurau lleol yn datgan bod 'Bywydau Glowyr yn werth 5½d yr un'. Cafwyd y perchnogion yn euog o un cyhuddiad o fethu gosod gwyntyll awyru cildroadol a chawsant eu dirwyo £10 a £5.25 o gostau. Roedd 60 o'r gwŷr a laddwyd heb droi'n ugain oed, a dim ond pedair ar ddeg oedd wyth ohonynt. Gadawyd 205 o fenywod yn weddwon, 542 o blant heb eu tadau a 62 o rieni dibynnol heb eu meibion.

Hon oedd yr ail danchwa yng nglofa Universal – bu farw 81 o ddynion ym 1901. Caeodd glofa Universal ym mis Mawrth 1928.

Casgliadau'r Amgueddfa

Mae gan Adran Ddiwydiant Amgueddfa Cymru nifer fawr o ddelweddau a gwrthrychau sy'n gysylltiedig â'r trychineb.

Rydym hefyd wedi ychwanegu ddelweddau at ein cronfa ddata ar-lein, Delweddau Diwydiant.

Gellir gweld rhai o'r gwrthrychau a grybwyllir mewn arddangosfa barhaol ar danchwa 1913 yn y Baddondai Pen Pwll yn Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru.

Isod mae fideo o gynhebrwng milwrol y rhai a gollodd eu bywydau yn y drychineb – 23 Tachwedd 1913.

Cysylltiedig

Cysylltiadau: