Medal Albert a Llifogydd Tynewydd

Portread dienw o Isaac Pride yn gwisgo ei Fedal Albert
Portread dienw o Isaac Pride yn gwisgo ei Fedal Albert, gyda gwobrau o'r Gymdeithas Ddyngarol Frenhinol ac Urdd San Ioan.
Cefn Medal Albert Isaiah Thomas.
Cefn Medal Albert Isaiah Thomas.
Medal Albert Dosbarth Cyntaf, i William Beith.
Medal Albert Dosbarth Cyntaf, i William Beith. (Sylwer bod y priflythrennau brenhinol y tu chwith, camgymeriad a achoswyd efallai gan yr amser byr i greu'r medalau erbyn yr arwisgo ar 4 Awst.)

Yn dilyn llwyddiant y gwaith deng niwrnod i achub pedwar dyn a bachgen oedd yn gaeth mewn glofa yn ne Cymru oherwydd llifogydd, codwyd cwestiwn anodd: sut oedd gwobrwyo'r achubwyr?

Ystyriwyd bod Medal Albert, a gyflwynwyd ym 1866, yn anrhydedd sifil oedd gyfystyr â Chroes Fictoria (a sefydlwyd ym 1856) - ond dim ond i anrhydeddu 'gweithredoedd dewr ac arwrol' gan forwyr ac eraill yn achub bywydau rhag 'llongddrylliadau a pheryglon eraill y môr'.

Roedd gan y wasg a'r cyhoedd ddiddordeb mawr yn newyddion trychineb Tynewydd a'r ymdrechion taer a dewr i achub y glowyr, a golygai'r telegraff trydan bod y Llywodraeth a'r Frenhines Fictoria ei hun yn cael y newyddion diweddaraf. Gosodwyd bwletinau yn Lobi Tŷ'r Cyffredin. Cynhyrchwyd atodiadau arbennig wedi'r digwyddiad gan The Graphic a'r Illustrated London News. Codwyd y pwnc o gydnabod dewrder yr achubwyr yn swyddogol yn syth ar y lefel uchaf gyda'r Frenhines yn penderfynu ymestyn cwmpas Medal Albert i gynnwys dewrder ar y tir.

Erbyn 18 Gorffennaf, roedd y Frenhines wedi rhoi sêl ei bendith ar sbesimenau o bob dosbarth 'medal y tir' ac fel y fedal forwrol gyfatebol, roedd dau ddosbarth i'r Fedal Albert newydd. Yn anghyffredin, doedd dim delwedd o'r frenhines ar Fedal Albert. Yn hytrach roedd yn em cyfansawdd gyda phriflythrennau Fictoria ac Albert ar grwnd enamel ac fe'i cynhyrchwyd gan Phillips & Son, o Cockspur Street, Llundain. Roedd rhubanau'r fedal Ail Ddosbarth dipyn yn deneuach (5/8" neu 16mm) na'r medalau Dosbarth Cyntaf (1 3/82 neu 35mm).

Ar 7 Awst 1877, rhestrodd y London Gazette dri grŵp o anrhydeddau: derbyniodd pedwar o ddynion Fedal Albert Dosbarth Cyntaf a derbyniodd dau ddeg un o ddynion Fedal Albert Ail Ddosbarth.

Dyfarnwyd Medal Albert 'Dosbarth Cyntaf' i William Beith, Peiriannydd Mecanyddol o Lofa Harris's Navigation, Mynwent y Crynwyr; Isaac Pride, glöwr, o Lofa Llwyncelyn; Daniel Thomas, Perchennog Glofa, Brithwynydd; a John William Howell, glöwr o Ynyshir. Dyma'r dynion a wynebodd y perygl mwyaf, ac a gyrhaeddodd y glowyr coll.

Yn rhyfedd iawn, ni roddwyd cydnabyddiaeth i bumed dyn, Abraham Dodd o Ynyshir.

Rhoddwyd medalau ail ddosbarth i ddeg glöwr arall fu'n torri'r glo a deg medal arall i berchnogion a rheolwyr y lofa a chwaraeodd rôl flaenllaw yn y gwaith achub. Tynnwyd yr unfed fedal ar hugain yn ôl: roedd James Thomas, perchennog a rheolwr Glofa Tynewydd wrthi'n wynebu cyhuddiad o ddynladdiad yn gysylltiedig â'r llifogydd - fe'i cafwyd yn ddieuog yn y pen draw.

Mae chwech o'r Medalau Albert a ddyfarnwyd wedi Tynewydd bellach yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru, gan gynnwys tair o'r pedair medal Dosbarth Cyntaf (Thomas, Beith, Pride; oes unrhyw un yn gwybod ble mae medal Howell?) a medalau Ail Ddosbarth Rees Thomas (glöwr, Tynewydd), Edmund Thomas (perchennog, Llwyncelyn) ac Isaiah Thomas (rheolwr, Brithwynydd).

Article by: Edward Besly, Curadur Niwmismateg

Dyddiad yr erthygl: 25 Mehefin 2012

+ Dangos sylwadau

---

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar