Amgueddfa Lechi Cymru - dal yma wedi deugain mlynedd

Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.
Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.

Ar 22 Awst 1969 clywyd tinc y cŷn olaf ar lechen yn Chwarel Dinorwig. Wedi ymlafnio am bron i 200 mlynedd, gadawodd y gweithwyr eu hoffer am y tro olaf a caeodd y chwarel. Dair mlynedd yn ddiweddarach, daeth bwrlwm eto i weithdai Gilfach Ddu pan ailagorwyd y chwarel fel amgueddfa. 40 mlynedd yn ddiweddarach, mae'r Amgueddfa yn mynd o nerth i nerth.

Pam sefydlwyd amgueddfa yma ym 1972?

Mae'r ateb i'r cwestiwn hwn i'w weld yn hanes economaidd diwydiant llechi Cymru. Ar ei anterth yn niwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd diwydiant chwareli Cymru yn cyflogi ymhell dros bymtheg mil o ddynion, ond dirywiad maith a welwyd wedi hynny. Bu ambell i gyfnod pan oedd adfywiad yn ymddangos ar droed, ond erbyn y 1960au roedd y diwedd yn anochel.

Caewyd chwareli byd enwog - Chwarel Dinorwig, Llanberis ym 1969 a Chwarel yr Oakley, Blaenau Ffestiniog yn fuan ym 1970. Troi eu cefnau ar ddulliau traddodiadol tuag at beiriannau modern wnaeth y chwareli oedd ar ôl, fel Chwarel y Penrhyn, Bethesda a Llechwedd, Blaenau Ffestiniog. Teimlwyd bod yn rhaid gwneud rhywbeth er mwyn arbed yr hyn gaiff ei alw bellach yn 'dreftadaeth' real y diwydiant.

Bu achub gweithfeydd peirianyddol Gilfach Ddu ym 1969/1970, ynghyd â'r offer rhyfeddol a gadwyd ynddynt, yn gam mawr yn y broses. Roedd hefyd yn arwydd o barodrwydd cyrff cyhoeddus i gydweithio er mwyn arbed yr hyn oedd ar ôl yma. Roedd y cydweithio effeithiol rhwng Cyngor Sir Gaernarfon, y Weinyddiaeth Waith (rhagflaenwyr Cadw) ac Amgueddfa Cymru, yn esiampl gynnar o bartneriaeth sector cyhoeddus.

Cyfnod oedd hwn pan y gwelwyd sawl cynnig i sefydlu amgueddfeydd diwydiannol o bob lliw a llun. Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Amgueddfa Ironbridge Gorge ym 1967, ac mae'n un o esiamplau mwyaf adnabyddus y DU hyd heddiw. Dyma hefyd lle daethpwyd i ddeall yn well y cyswllt rhwng denu ymwelwyr i astudio'r gorffennol diwydiannol ac adfywiad economaidd ardal. Cafodd y cyswllt hwn ei werthfawrogi yng Nghymru, yn enwedig yn Chwarel Llechwedd enwog Blaenau Ffestiniog, lle agorwyd ym 1972 Ogofau Llechi Llechwedd i'r cyhoedd. Gall ymwelwyr gael eu tywys gan gyn chwarelwyr ar dramffordd i'r ogofau tanddaearol anferth.

Er bod yr hyn ddigwyddodd yma yn arbennig, nid yw'n unigryw o bell ffordd. Yma yn Amgueddfa Cymru rydyn ni yn dehongli a chyflwyno'r gorffennol diwydiannol mewn modd trylwyr iawn mewn nifer o amgueddfeydd arobryn.

Erthygl gan: Dafydd Roberts, Ceidwad, Amgueddfa Lechi Cymru

Delweddau O'r Archif
Chwarel Dinorwig, Llanberis: yr adeiladau a'r gweithlu, 1896.

Dyddiad yr erthygl: 20 Chwefror 2013

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar