Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Ar drywydd y derwyddon

[delwedd: 'An Archdruid in his Judicial Habit' o Costume of the Original Inhabitants of the British Isles (1815) gan Samuel Rush Meyrick a Charles Hamilton Smith.]

'An Archdruid in his Judicial Habit' o Costume of the Original Inhabitants of the British Isles (1815) gan Samuel Rush Meyrick a Charles Hamilton Smith.

[delwedd: Teml Dderwyddol dybiedig Tre'r Dryw (Môn) - paratowyd gan y Parchedig Henry Rowlands (1723)]

Teml Dderwyddol dybiedig Tre'r Dryw (Môn) - paratowyd gan y Parchedig Henry Rowlands (1723)

[delwedd: seremoni dderwyddol]

Dyfaliad, a baratowyd yn gynnar yn y bedwaredd ganrif a bymtheg, o sut olwg fyddai ar seremoni dderwyddol yng Nghôr y Cewri. Gwyddom bellach, y cafodd Côr y Cewri ei godi tua 1,500 o flynyddoedd cyn ymddangosiad y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at y derwyddon.

[delwedd: Llyn Cerrig Bach]

Llyn Cerrig Bach (Ynys Môn). Cafwyd hyd i lawer iawn o waith metel o'r Oes Haearn yn y llyn ym 1943.[Llun © Philip Macdonald].

[delwedd: Detholiad o waith metel]

Detholiad o waith metel y cafwyd hyd iddo yn Llyn Cerrig Bach, gan gynnwys cadwynau caethweision, cleddyfau wedi'u plygu, arfau ac offer cerbyd.

Ers tro byd mae derwyddon, offeiriaid Prydain ac Iwerddon 'slawer dydd, wedi ennyn diddordeb a thanio dychymyg nifer fawr o bobl gyffredin. Mae'r ddelwedd ystrydebol o'r dyn doeth yn ei wisg wen, yn cario cryman aur, a thusw o uchelwydd neu ffon yn ei law, yn un sydd wedi'i serio ar ein cof hyd heddiw. Mae'n greadigaeth ganrifoedd lawer o bendroni a dychymyg byw. Ond pa dystiolaeth sydd gennym am y cymeriadau pwerus ond annelwig hyn?

Ceir y cyfeiriadau cyntaf at y Derwyddon yng ngwaith yr awduron Clasurol, yn enwedig Posidonius, Strabo a Julius Caesar, oedd yn ysgrifennu yn ystod y ganrif gyntaf CC. Mae'r rhain yn crybwyll y druidae yng Ngâl (Ffrainc) a Phrydain, oedd yn ddynion doeth, yn arsylwyr digwyddiadau naturiol ac yn athronwyr moesol. Roedd eu swyddogaethau'n bwysig yn y cymunedau Celtaidd hyn, gan mai hwy a ganiatâi ryfela, hwy oedd ceidwaid gwybodaeth, a hwy oedd yn gweinyddu cyfiawnder ac yn goruchwylio aberthau a seremonïau crefyddol.

Mewn cysylltiad agos â hwy oedd y beirdd (bardoi), y cantorion a'r prydyddion, a'r dewiniaid (vates), oedd yn dehongli aberthau er mwyn rhagfynegi'r dyfodol. Yn ôl Caesar, tarddle Derwyddiaeth oedd Prydain, a chredir i Timaeus, hanesydd o Roeg, eu crybwyll am y tro cyntaf mor gynnar â diwedd y bedwaredd ganrif CC.

Roedd derwyddon a beirdd hefyd yn gymeriadau amlwg mewn testunau Cymraeg a Gwyddeleg o'r Oesoedd Canol, ac yn ôl pob tebyg cofnodai'r rhain draddodiad llafar cynharach a drosglwyddwyd o'r naill genhedlaeth i'r llall. Mae'r testunau Gwyddeleg yn cynnwys Chwedl Wlster, Llyfr y Fuwch Frech a'r Chwedl Ffeniaidd.

Yng Nghymru, rhestrwyd swyddogaethau a breintiau'r beirdd mewn dogfennau yn ymwneud â'r cyfreithiau a luniwyd gan Hywel Dda yn y ddegfed ganrif OC. Yn ystod y ddeunawfed ganrif, ystyriwyd y derwyddion fel hynafiaid y beirdd, y beirdd oedd yn canu mawl, cerddorion ac achyddion, oedd yn ffynnu yn y gymdeithas Gymraeg ganoloesol.

Mae'n anodd bwrw goleuni ar bryd a gwedd y derwyddon, nac ar eu gwisgoedd a'u heiddo. Prin iawn yw'r darluniau neu arysgrifau sy'n dyddio o'r cyfnod, a phur anaml mae'r dystiolaeth archaeolegol yn cynnig atebion pendant. Mae llawer wedi dibynnu ar ddisgrifiad o seremoni dderwyddol a gofnodwyd gan yr awdur Pliny, yn ei Natural History. Yn yr adroddiad hwn, mae derwydd yn ei wisg wen yn dringo derwen er mwyn torri tusw o uchelwydd â chryman aur.

Dechreuwyd ailymddiddori yn y derwyddon yng nghyfnod y Dadeni (y bedwaredd ganrif ar ddeg hyd yr unfed ar bymtheg), pan roedd mynd mawr ar y testunau Groeg a Lladin Clasurol. Mae nifer o ffynonellau yn disgrifio derwyddon, a addolai mewn llennyrch anghysbell a gerllaw pyllau a llynnoedd cysygredig, yn aberthu pobl. Er enghraifft, mae'r hanesydd Tacitus, a oedd yn ysgrifennu yn ystod y ganrif gyntaf OC, yn crybwyll cellïoedd derwyddol Mona (Môn), gan sôn hefyd fod gwaed carcharorion yn cael ei daenu ar eu hallorau.

Ar gorn y fath adroddiadau, ym 1659 awgrymodd John Aubrey, prif hynafiaethydd ei gyfnod, fod cylchoedd cerrig Avebury a Chôr y Cewri wedi bod yn demlau derwyddol. Yn yr un modd, ym 1723, roedd y Parchedig Henry Rowlands o'r farn fod nifer o gofadeiliau megalithig Môn yn demlau ac yn allorau aberthol derwyddon. Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif, daeth 'neo dderwyddiaeth', dan arweiniad pobl megis y Parchedig William Stukely, yn symudiad diwylliannol o bwys ym Mhrydain. Fodd bynnag, gyda'r cynnydd mewn dealltwriaeth archaeolegol yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth yn amlwg y cafodd y cofadeiliau hyn eu codi dros 4,000 o flynyddoedd yn ôl, ymhell cyn ymddangosiad y derwyddon. Eto i gyd, mae derwyddon a beirdd yn dal i ymgynnull y tu mewn i gylchoedd cerrig heddiw.

Hyd yn oed os yw archaeoleg yn ei chael hi'n anodd adnabod derwyddon, y mae'n darparu tystiolaeth gadarn am arferion crefyddol pobl yr Oes Haearn Geltaidd. Yng Nghymru, cafwyd hyd i dystiolaeth o'r traddodiad o gynnig gwaith metel o fri i'r duwiau ar safle Llyn Cerrig Bach ym Môn. Yma, rhwng 300 CC a CC 100, cafodd cerbydau, arfau, offer ac eitemau o waith metel addurnedig eu taflu o sarn neu ynys i mewn i lyn bach. Trwy gyd-ddigwyddiad, ceir adroddiad gan yr awdur Rhufeinig Tacitus sy'n dwyn i gof mewn modd trawiadol iawn orchfygiad cadarnle derwyddol ym Môn gan y fyddin Rufeinig, digwyddiad a berodd i rai pobl gredu bod Llyn Cerrig Bach yn safle derwyddol.

Cafwyd hyd i enghreifftiau eraill o ddefodau'r Oes Haearn Geltaidd hefyd. Er enghraifft, cafodd corff gŵr a aberthwyd, yn ôl pob tebyg, oedd wedi'i gadw mewn haenau o fawn, ei ddarganfod yn Lindow Moss, Sir Gaer (Lloegr). Yn ne a dwyrain Lloegr, cloddiwyd temlau o'r Oes Haearn oedd yn cynnwys offrymau o ddarnau arian, bwyd ac arfau. Yn ddiweddar, cafodd powlen enwog Cerrigydrudion, sydd wedi'i haddurno'n gywrain yn null celfyddyd Geltaidd La Tène, ei dehongli'n argyhoeddiadol fel coron seremonïol. Mae'n bosibl fod hon a nifer o goronau a theyrndlysau eraill, a ddarganfuwyd mewn claddfeydd neu demlau ym Mhrydain, yn dynodi swyddogaeth offeiriadol.

Yn y byd cynhanesyddol hwn, teimlid grym y duwiau Celtaidd paganaidd yn fyw iawn, grym oedd yn fythol bresennol ac yn rhan annatod o fywyd bob dydd.

Darllen Cefndir

Druids gan A. Ross. Tempus Publishing (1999).

Exploring the World of the Druids gan M. J. Green. Cyhoeddwyd gan Thames & Hudson (1997).

Shrines & Sacrifice gan A. Woodward. Cyhoeddwyd gan Batsford (1992).

Tacitus: the annals gan J. Jackson. Cyhoeddwyd gan William Heinemann (1951).

The Bog Man and the Archaeology of People gan D. Brothwell. British Museum Publications (1986).

The Druids gan S. Piggott. Cyhoeddwyd gan Thames & Hudson (1968).

Dyddiad yr erthygl: 3 Mai 2007

13 sylw

Vexi Virtanen ar 28 Ionawr 2014, 13:33

What is it that you learn at school about the past?
For sure we know that the history books are written with blood - the blood of the beaten.
It is the history of kings, caesars, tzars, popes and bishops.
No stories about children, women, ancient believes, doctors or bardies.
We all have the roots in our history - BRIT, IRL, SCOT, EIRE, WALES, F, D, E, I, DK, N, S, FIN, RUS etc. - the same. Our grandfathers knew it. Do we?

Kyra Brittian Faye Avis ar 27 Tachwedd 2011, 03:40

My dad told me that my ancestors were of Welsh Druid descent. Druids from the country of Wales. I would like to know more about this bloodline to whom I am supposedly related. I appreciate any input you have for me :)






S, Hutchins ar 25 Mawrth 2011, 11:27

Thank you for this historical information. I am of Irish descent......so.........a little disconserting to discover my ancestors were so bloodthirsty! I have visited StoneHenge and found it facinating. Your descriptions of their ceremonies and tools and garments were wonderful. Glad I found this web-site.......S.J. H.

lindsey cooper ar 16 Mawrth 2011, 09:44

this is so cool. I'm welsh. My project is almost finished about the history of Wales. Nice website.

paula ramona ruarte ar 16 Chwefror 2011, 11:27

overwhelming!!!!! so fond of I am of celtic culture and this article mostly satisfied my greed of knowledge about everything related to ancient anglosaxon culture. Thank you very much

Claire Stokes ar 23 Hydref 2009, 09:21

As a frequent visitor to Anglesey I am interested in visiting the possible locations for ancient druid groves on the island. This has frustrated me for years as in books/texts Anglesey is just named as the centre for the druidic religeon and priesthood but where are the sites on the island? I read that the area around Llanerchymedd was a site. I realise that the Roman army probably did a very good job of obliterating all sites! but wonder if there has been any evidence left. I would be very grateful if you could kindly answer my query as I keep buying books for info but to no avail!

Amgueddfa Cymru ar 4 Medi 2009, 09:45

Dear Chris - there is an account of the Roman attack on Angelsea on the BBC website that you may find of interest:
http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/romansinvade.shtml

chris kingston ar 4 Medi 2009, 09:37

reading about the massacre at Anglesey i just wanted to know, what was the year this happend? did we the welsh drove the romans to savagery? what did we do to really tic them off?

Jessica cindy. ar 29 Ebrill 2009, 08:57

This is really good information i learnt alot about it!

tommy pollock ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

the english that they dont own england as they call it it was celtic 4000 years ago and is still celtic lands stolen by saxons and the romans .at least the romans gave it back .pity the celtic nation dont get together and drive english out of the land called britain .and rid the saxon laws forever .

Lady Maria Angel ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

Please may I have your permission to use the following picture of the Druid: 'An Archdruid in his Judicial Habit from Costume of the Original Inhabitants of the British Isles (1815) by Samuel Rush Meyrick and Charles Hamilton Smith'.

It is for an unlimited print-run, book title 'History of Dress' (title to be confirmed), publisher: Eric Dobby Publishing Ltd.

Part of the proceeds of the book are to go to the NSPCC, so if it is possible to have some sort of concession on the fee, that would be gratefully appreciated.

Thank you very much.

Lady Maria Angel
Society of Authors member.

Amgueddfa Cymru ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

Dear Lady Maria Angel, thank you for your comment, I have passed your request onto our copyright department. If you would like to e-mail graham.davies@museumwales.ac.uk then we will have your email address to be able to respond to your enquiry via e-mail.
Many thanks
Graham Davies - Rhagor Curator

Nealo ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

I was looking around some druid pages and let me say yours is the best. the rest specifically had info on modern druids oly. thank you

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: