Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Archif De la Beche yn Amgueddfa Cymru

[delwedd: Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855)]

Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855)

[delwedd: Ddaeareg Jamaica gan De la Beche]

Map daearegol cyntaf Jamaica

[delwedd: Duria Antiquior - dyfrlun gan De la Beche yn 1830]

Duria Antiquior - A more Ancient Dorset. Dyfrlliw gan De la Beche yn 1830. Y llun hwn oedd y cyntaf i bortreadu amgylchedd ffosil yn ei gyfanrwydd, ac i ddangos sut yr oedd gwahanol elfennau o'r ffosilau ffawna a flora yn rhyngweithio, yn arbennig felly ymlusgiaid môr mawr y Cyfnod Jwrasig cynnar.

[delwedd: De la Beche a'i merched in Abertawe yn 1853]

De la Beche a'i merched yn Abertawe, 1853

Mae Adran Daeareg Amgueddfa Cymru yn rhoi llety i un o'r archifau daearegol pwysicaf yn y byd. Mae'n cynnwys dros 2,000 o eitemau - llythyrau, dyddiaduron, dyddlyfrau, brasluniau a ffotograffau - gan un o brif ddaearegwyr dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855).

Yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwaraeodd De la Beche ran bwysig yng ngwyddor newydd daeareg. Yn ogystal â'i gyfraniadau gwyddonol, sefydlodd ddaeareg fel galwedigaeth a sefydlu nifer o brif sefydliadau daearegol Prydain gan gynnwys y rhain:

  • British Geological Survey
  • Museum of Practical Geology (wedyn y Geological Museum ac erbyn hyn y Natural History Museum yn Llundain)
  • School of Mines (erbyn hyn yn rhan o Imperial College Llundain)
  • Mining Record Office (erbyn hyn yn rhan o'r Coal Authority).

Jamaica

Roedd cyfoeth ei deulu'n dod o blanhigfa siwgwr yn Jamaica ac ym 1823-4 treuliodd ddeuddeg mis ar yr ystâd. Cafodd ei weld fel perchennog caethweision teg a cheisiodd wella byd ei gaethweision.

Roedd hefyd wedi teithio o amgylch yr ynys gan archwilio ei cherrig brig. Wrth ddychwelyd i Loegr, cyhoeddodd y disgrifiad cyntaf o ddaeareg Jamaica a'i map daearegol cyntaf. Ystyrir De la Beche fel 'tad daeareg Jamaica'.

Dechreuodd De la Beche fapio creigiau Dyfnaint yn gynnar yn y 1830au. Ond roedd yr aflonyddwch yn Jamaica oherwydd diddymu caethwasiaeth a chwymp yn y farchnad siwgwr wedi ei adael mewn anawsterau ariannol. Nid oedd yn gallu parhau gyda'i waith. Ysgrifennodd at Fwrdd yr Ordnans gan gynnig cwblhau mapio daearegol Dyfnaint i'r llywodraeth am £300. Roedd ei gais yn llwyddiannus a chafodd ei benodi'n Ddaearegydd i Arolwg Trigonometrig yr Ordnans.

Sefydlu Arolwg Daearegol Prydain

Unwaith bod gwaith Dyfnaint wedi'i orffen gwnaeth gais llwyddiannus i barhau gyda mapio daearegol Cernyw ac ym 1835 sefydlwyd Arolwg Daearegol yr Ordnans. O hwn tyfodd Arolwg Daearegol Prydain heddiw. Mewn cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o ddaearegwyr yn ficeriaid neu amaturiaid oedd â diddordeb gydag incwm preifat, De la Beche oedd un o'r proffesiynolion cyntaf.

Ym 1837 symudodd De la Beche ei Arolwg Daearegol i Abertawe gan gydnabod pwysigrwydd economaidd maes glo Cymru. Yn fuan daeth yn rhan o fyd gwyddonol lleol fel aelod o Sefydliad Athronyddol a Llenyddol Abertawe a chyfaill i'r naturiaethwr o Abertawe, Lewis Weston Dillwyn.

Roedd gan De la Beche ferch deunaw oed, Elizabeth (Bessie). Yn fuan daeth hi'n gyfaill i un o feibion Dillwyn, Lewis Llewelyn Dillwyn, a phriodon nhw yn Awst 1838. Gan eu disgynyddion nhw y daeth y rhan fwyaf o archif De la Beche i'r Amgueddfa yn y 1930au.

Darganfod ffosiliau ysblennydd

Mae'r papurau'n cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ddaeareg gynnar yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd enwau'r cyfnodau daearegol (Cambriaidd, Ordofigaidd ac ati) sydd erbyn hyn mor hysbys yn cael eu cynnig am y tro cyntaf ac o hyd yn ddadleuol. Roedd ffosiliau newydd ac ysblennydd yn cael eu darganfod a thystiolaeth o Oes y Rhew'n cael ei hadnabod am y tro cyntaf.

Bu De la Beche yn gweithio'n bersonol ar ddisgrifiadau cyntaf ffosiliau'r ymlusgiaid morwrol mawr, y pysgymlusgiaid a'r plesiorsoriaid. Mae llawer yn y papurau hefyd parthed sefydlu'r Arolwg Daearegol a'r sefydliadau eraill roedd ef wedi eu sefydlu.

Darwin yn ysgrifennu at De la Beche

Roedd De la Beche yn gohebu gyda phrif ddaearegwyr y dydd a gofynnwyd iddo'n aml, ar sail ei brofiad o Jamaica, am gyngor am yr ynys. Mae un o lythyrau'r casgliad yn ei holi ym 1842 am liw'r ceffylau, y gwartheg a'r anifeiliaid eraill a fagwyd ers sawl cenhedlaeth ar yr ynys a sut roedden nhw wedi newid. Awdur y llythyr oedd Charles Darwin a oedd adeg honno'n ffurfio ei ddamcaniaeth am esblygiad.

Roedd De la Beche yn ddarluniwr medrus ac mae hyn yn amlwg yn yr archif. Roedd yn gywir iawn wrth fraslunio tirluniau, darluniadau o ffosiliau a chroestoriadau daearegol ond hefyd gwnaeth nifer o wawdluniau a chartwnau. Roedd y rhain yn ffordd iddo wneud sylwadau ar ddatblygiadau mewn daeareg ac ar ei weithgareddau ei hun a rhai ei gyfoedion.

Adnodd pwysig yw'r archif i hanes daeareg ac mae ymchwilwyr o Brydain a thramor yn ymgynghori â hi'n aml.

Gan Tom Sharpe - Curadur, Palaeontoleg

Dyddiad yr erthygl: 20 Ebrill 2009

4 sylw

Angus Carroll ar 11 Gorffennaf 2011, 15:17

I would like to get a high resolution image of the Duria Antiquior watercolor (de la Beche) to use in a museum guide (in a section about Mary Anning).
Is that possible? Is there a charge for the image or for use?
Regards, Angus Carroll.

Suzanne Francis-Brown ar 8 Mawrth 2010, 11:59

Hi,
I am aware that de la Beche published Notes on the Present Conditions of the Negroes, in 1825, after a visit to Jamaica. I am wondering if that text, or his papers, contain any references to the houses of the slaves, the furnishings or material culture. This relates to research for a heritage project at the University of the West Indies in Kingston, on the south coast of Jamaica.

Amgueddfa Cymru ar 26 Ionawr 2010, 12:20

Many thanks for your comment - I understand you have also contacted the curator responsible for the archive (who as it happens is working on a biography to DLB), who will respond to you direct.
Many thanks for your interest in Amgueddfa Cymru
Graham Davies,
Curator, Rhagor.

Tony Eva ar 7 Ionawr 2010, 14:53

Hello,
Do you happen to know if anyone is working on a full biography of HTDlB?
Best Regards,
Tony Eva

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: