Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Y Celtiaid cynharaf yn Ewrop

Ffynonellau hanesyddol cynnar

[delwedd: Mae'r darlun hwn yn nodweddu'r ddelwedd glasurol o'r Celtiaid cynnar a ystyriwyd yn ymladdwyr unigol a ffyrnig.]

Mae'r darlun hwn yn nodweddu'r ddelwedd glasurol o'r Celtiaid cynnar a ystyriwyd yn ymladdwyr unigol a ffyrnig.

Heddiw, ystyrir bod Cymru yn genedl Geltaidd, un o deulu o genhedloedd a rhanbarthau ar gyrion gorllewinol Ewrop. Caiff yr hunaniaeth Geltaidd hon ei derbyn gan lawer ac mae'n cyfrannu'n sylweddol at ein hunaniaeth genedlaethol - ond pwy oedd y Celtiaid cynharaf?

Mae'r atebion i'r cwestiwn ymddangosiadol syml hwn wedi cael eu casglu drwy ganrifoedd lawer o ymchwil i hanes cynnar, ieithoedd ac archaeoleg.

Pur anaml y cofnodai'r Celtiaid cynnar air amdanynt hwy eu hunain. Mae'r rhan fwyaf o'r cyfeiriadau ysgrifenedig yn argraffiadau a gofnodwyd gan awduron byd clasurol ardal Môr y Canoldir. I'r Groegwyr, fe'u hadwaenid fel y Keltoi, Keltai neu'r Galatai, ac i'r Rhufeiniaid y Celti, Celtae a'r Galli oeddynt.

Daw'r cyfeiriadau ysgrifenedig cyntaf at y Celtiaid gan yr awduron Groegaidd Hecataeus a Herodotus, oedd yn ysgrifennu tua 540 a 424CC. Ond ceir y sylwadau mwyaf treiddgar a gwerthfawr gan awduron Rhufeinig fel Polybius, Poseidonius a Julius Caesar oedd yn ysgrifennu rhwng 200CC ac OC0. Wrth i'r byd Rhufeinig ehangu, roeddent mewn cysylltiad uniongyrchol â'r Celtiaid ar hyd eu ffiniau gogleddol.

Mae'r testunau Clasurol yn dameidiog, llawer ohonynt wedi'u copïo flynyddoedd lawer wedi'r digwyddiadau maent yn eu cofnodi, ac yn cynnwys sylwadau personol a gwleidyddol rhagfarnllyd. Ar y gorau, felly, mae'r wybodaeth sydd gennym yn cynnig ambell gipolwg o'r Celtiaid ac, ar y gwaethaf, ceir honiadau annelwig a gwyrdroëdig.

Mae ffynonellau cynnar yn gosod y Celtiaid yng ngorllewin Ewrop ac yn meddiannu'r tiroedd ger blaenddyfroedd afon Donwy. Mae eu tiriogaethau cartref wedi eu priodoli i ardal oedd yn ymestyn o ganol a dwyrain Ffrainc, ar draws de'r Almaen ac i mewn i'r Weriniaeth Tsiec.

Mae'r cofnodion sydd wedi goroesi hefyd yn awgrymu eu bod yn bobl fudol, ryfelgar. Er enghraifft, yn fuan wedi 400CC croesodd y Celtiaid yr Alpau, gan oresgyn gogledd yr Eidal ac ymosod ar Rufain. Yn 335CC, cyfarfu dirprwyaeth o Geltiaid a drigai yng nghyffiniau Môr Adria ag Alecsander Fawr, ac yn 279CC ymosodasant ar deml gysegredig Delffi yng Ngwlad Groeg, cyn symud ymlaen i Dwrci'r flwyddyn wedyn.

Yn ddiddorol ddigon, nid oes un o'r testunau Clasurol yn cyfeirio at bobl Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid; yn hytrach, enwir llwythau ac arweinwyr arbennig yn ystod y canrifoedd cyntaf CC ac OC. Erbyn i'r Rhufeiniaid ymosod ar Brydain roedd pobloedd pedwar llwyth yn meddiannu rhannau o'r hyn yr ydym yn ei hadnabod fel Cymru heddiw: yr Ordoficiaid (gogledd-orllewin), y Deceangli (gogledd-ddwyrain), y Demetae (de-orllewin) a'r Silwriaid (de-ddwyrain).

Er mwyn deall sut cysylltwyd y Celtiaid â Chymru am y tro cyntaf, rhaid i ni droi at ddatblygiad hanesyddol ieitheg Geltaidd (gwyddor iaith).

Iaith

[delwedd: Darn arian y Weriniaeth Rufeinig]

Darn arian y Weriniaeth Rufeinig ac arno ben Galiad â'i wallt wedi'i olchi â chalch. Mae'r hanesydd Rhufeinig Diodorus Siculus yn disgrifio'r arferiad hwn yn ei ysgrifau. Mae'r fath ffynonellau'n cynnig cipolwg ac, o bosibl, ddarluniau camarweiniol o'r Celtiaid.

George Buchanon, un o ysgolheigion yr unfed ganrif ar bymtheg, oedd y cyntaf i ddatblygu syniadau ynglŷn â'r Celtiaid yn poblogi Prydain ac Iwerddon. Gan ddefnyddio tystiolaeth enwau lleoedd oedd wedi goroesi, awgrymodd fod pobloedd cyfandir Ewrop, ar un adeg, yn siarad grŵp perthynol o ieithoedd Galaidd. Gan fod Cymraeg cyfoes, Gwyddeleg a Gaeleg yn debyg i'r hen ieithoedd hyn, hawliwyd y daeth pobl Prydain yn wreiddiol o Ffrainc a Sbaen.

Ym 1703, cyhoeddodd Paul-Yves Pezron, mynach o Lydaw, lyfr oedd yn dadlau mai'r Llydaweg a'r Gymraeg oedd gweddillion hen ieithoedd Gâl. Cafodd y gwaith hwn ddylanwad mawr ar yr ysgolhaig blaenllaw o Gymro, Edward Llwyd, a gyhoeddodd The Glossography, ei gyfrol ieithyddol bwysig yntau ym 1707. Arweiniodd yr astudiaeth gymharol, arloesol hon at gydnabod bodolaeth dau deulu o ieithoedd Celtaidd, Celteg P neu Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg) a Chelteg Q neu Goedeleg (Gwyddeleg, Gaeleg, Mynaweg). Tybiwyd bod yr ieithoedd Brythonig wedi dod o Gâl (Ffrainc), tra bod yr ieithoedd Goedelig yn tarddu o Iberia (Sbaen, Portiwgal).

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, cydgysylltwyd syniadau'n ymwneud ag iaith a hil, gan ddadlau bod pobl oedd yn siarad ieithoedd Celtaidd yn Geltiaid o ran cenedl. O ganlyniad, cyfeiriwyd fwyfwy at drigolion hynafol Cymru, a Phrydain hefyd, fel Celtiaid.

Mae olrhain tarddiad yr ieithoedd Celtaidd yn dal i fod yn beth anodd ac ansicr. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn cytuno eu bod yn tarddu o iaith gynharach a elwir yn 'broto-Indo-Ewropeaidd'. Yn ôl pob tebyg, cyrhaeddodd yr iaith hon orllewin Ewrop o ganlyniad i ymfudiad pobl, o bosibl o ganolbarth Asia neu Anatolia rhwng 6000 a 2000CC. Gwaetha'r modd, nid oes fawr o gytundeb ynglŷn â phryd yn union y digwyddodd hyn, na pha bryd a sut y datblygodd yr ieithoedd Celtaidd wedi hynny.

Ar sail ein dealltwriaeth bresennol, tarddodd yr ieithoedd Celtaidd rywbryd rhwng 6000 a 600CC ac, hyd y gwyddom, cafwyd yr arysgrifau cynharaf mewn iaith Geltaidd yng ngogledd yr Eidal. Mae'r rhain yn dyddio o'r chweched ganrif CC.

Celfyddyd ac archaeoleg

[delwedd: Archaeologia Britannica]

Archaeologia Britannica Edward Llwyd (1707). Arweiniodd yr astudiaeth arloesol hon at gydnabod dau deulu o ieithoedd Celtaidd.

Mae ymddangosiad dull newydd o gelfyddyd yn ystod y bumed ganrif CC a'i ledaeniad diweddarach ar draws y rhan fwyaf o Ewrop wedi cael ei ddehongli'n aml gan archaeolegwyr fel tystiolaeth o ddiwylliant neu hunaniaeth Geltaidd gyffredin a phellgyrhaeddol.

Cafodd celfyddyd Geltaidd ei chydnabod a'i henwi gan ysgolheigion Prydeinig tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Fodd bynnag, bu rhaid aros tan 1910-14 nes i'r gwrthrychau addurnedig cynharaf yn y dull hwn gael eu holrhain i un ardal ddiwylliannol, gyffredin. Yn ôl Joseph Déchelette, y mwyaf blaenllaw o archaeolegwyr Ffrainc, roedd yr ardal hon yn ymestyn ar draws gogledd-ddwyrain Ffrainc, de'r Almaen a'r Weriniaeth Tsiec.

Fe'i henwyd gan Déchelette yn ddiwylliant La Tène, ar ôl casgliad pwysig o waith metel addurnedig y cafwyd hyd iddo ar safle ar lan Llyn Neuchâtel yn y Swistir. Am flynyddoedd lawer, dehonglwyd ymlediad diweddarach celfyddyd La Tène neu Geltaidd ar draws Ewrop, gan gynnwys Prydain ac Iwerddon, fel tystiolaeth o oresgyniad yr ardal gan y Celtiaid.

Yn ystod y degawdau diwethaf, mae archaeolegwyr Prydeinig wedi dod yn fwyfwy anfodlon â'r syniad bod y Celtiaid wedi goresgyn Prydain a bod cymdeithas 'Geltaidd' yn rhannu iaith, celfyddyd, credo grefyddol a hunaniaeth gyffredin ar draws Ewrop. Nid oes fawr o dystiolaeth gadarn ymhlith yr olion archaeolegol o blaid ton ar ôl ton o newydd-ddyfodiaid o'r Cyfandir.

Mae archaeoleg yr Oes Haearn ym Mhrydain yn awgrymu clytwaith o gymunedau rhanbarthol, a bod gan bob un ohonynt hunaniaeth neilltuol. Mae hyn yn gwbl groes i'r syniad o ddiwylliant Celtaidd unffurf.

Yn ogystal, mae archaeolegwyr wedi dod yn fwy beirniadol o'u rhagdybiaethau eu hunain wrth ddehongli arteffactau, claddfeydd ac adeiladau ar safleoedd sy'n dyddio o'r Oes Haearn. Er enghraifft, nid yw presenoldeb celfyddyd La Tène yng Nghymru o reidrwydd yn dynodi Celtiaid goresgynnol, oherwydd gallai hefyd ddangos ymlediad ffasiwn ar draws nifer o gymunedau neu awgrymu cysylltiadau masnach dros bellteroedd maith. Yr un pryd, gwyddom fod llawer o'r gelfyddyd La Tène ddiweddarach yn Brydeinig ei dull ac yn absennol ar gyfandir Ewrop.

Crynodeb

[delwedd: Manylyn o drisgel]

Manylyn o drisgel, tua 11cm (4.3 modfedd) ar draws, ar blac o Lyn Cerrig Bach (Môn). Yn amlach na pheidio, dehonglir yr enghraifft nodedig hon o gelfyddyd La Tène yn dystiolaeth o blaid traddodiad artistig Celtaidd.

Mae cryn ddadlau wedi bod ynghylch y Celtiaid ers i ysgolheigion ddechrau archwilio'r cysyniad am y tro cyntaf, a disgwylir i'r drafodaeth barhau drachefn.

Yn y dyfodol, mae'n bosibl y bydd astudiaethau genetaidd o DNA dynol, hynafol a chyfoes, yn ein helpu ni i ddeall ein pwnc. Fodd bynnag, mae'r astudiaethau hyd yma wedi tueddu i ddod i gasgliadau annhebygol ar sail niferoedd bychain o bobl, a chan ddefnyddio rhagdybiaethau o'r oes o'r blaen ynglŷn ag ieitheg ac archaeoleg.

Darllen Cefndir

Christian Celts

Exploring the World of the Celts gan S. James. Cyhoeddwyd gan Thames & Hudson (1993).

The Celts: Origins, Myths and Inventions gan J. Collis. Tempus Publishing Ltd (2003).

The Ancient Celts gan B. Cunliffe. Gwasg Prifysgol Rhydychen (1997).

Dyddiad yr erthygl: 4 Mai 2007

11 sylw

Jo Matias ar 20 Chwefror 2014, 11:08

Hi Sara,

Thank you for the information!

Best,
Jo

Sara Huws ar 17 Chwefror 2014, 15:51

Hi there Jo,

We have an Illustrator who works with the Archaeology and Numismatics department, who has worked on many of our publications, illustrating and enlivening many of the objects in our collections. He was responsible for the image above and is called Tony Daly.

Sara

Jo Matias ar 17 Chwefror 2014, 15:14

Was the image of the fighting warriors commissioned by the National Museum, and has the museum commissioned other artistic reconstructions? Who was the illustrator?

Amgueddfa Cymru ar 1 Hydref 2012, 11:57 (Staff Amgueddfa Cymru)

Dear Pat Routledge,
Thank you for your comment, I have looked up the translation for 'roundhouse' that the Museum uses and found it to be:

gytiau crynion [literally translated as hut circle]

I hope that this helps,
Graham Davies, Online Curator, Amgueddfa Cymru

Pat Routledge ar 29 Medi 2012, 23:06

I am trying to find out what the welsh or cornish word for roundhouse would be and am not having any luck finding it on any of the on-line translation engines I have checked. Would you be able to tell me, or could you refer me to someone who could?

Thank you so much.

Pat Routledge
Canada

Anthony from Vancouver ar 17 Mawrth 2012, 06:01

I think the Celtic identity is really interesting and essentially awesome! I am a Portuguese-Canadian, and as I've learned, before the region of Portugal was conquered and colonized by Rome, the area was inhabited by people the Romans called Celts. Hardly anything remains of these ancient people: our ancient national hero, Viriathus, some inscriptions, and the rare bagpipe. Celtic culture was totally absorbed by Roman culture. There may be parts of modern Portuguese culture that are descended from our Celtic ancestors, but all noticeable traces (language, self-identity) have been long gone. The same thing happened to areas well known to be inhabited by Celts, like France, Switzerland, Northern Italy and England. Portuguese see themselves as a Latin-European people, but I see this only because of assimilation, not physically. The Celtic nations of Europe's Atlantic coast, like Cymru, are the only survivors. I embrace them though, as representatives of a once wide-spread people. Even learning a few Welsh phrases (or Gaelic) gives me pride, like I'm saying to my long gone Celtic ancestors, I haven't forgotten you!
High Five distant Celtic relatives! :D

val cardwell ar 5 Ebrill 2011, 09:35

i am celtic, from south west wales. nearly everyon is dark haired here. as they are in most of Wales. i am dark, and proud to have ancestors from Northern Imdia-later Spain. nomadic in both countrie4s. Ended up im the mining yalleys of South Wales. Oeltic people are like no other-we are a bona fide race, and proub of it.

Adam Gwilt ar 4 Mawrth 2011, 12:29 (Staff Amgueddfa Cymru)

Thank you for your feedback. This is an area of rapidly changing research and hypothesis.

You may be interested to know that the Museum is currently involved as a partner in a research project 'Atlantic Europe in the Age of Metals: the question of shared language'. This is being led by Professor John Koch of the Department for Advanced Welsh and Celtic Studies at the University of Wales. This is bringing together archaeologists, linguists and geneticists to look at the cultural contacts and development of Celtic languages across Atlantic Europe during the Bronze and Iron Ages. This is generating a theory that Celtic languages may have developed in Iberia during the Bronze Age, which challenges existing models based upon a Central European/Hallstatt origin.

We hope to present some of the new thinking emerging within our St Fagans: National History Museum a major redevelopment project, which aims to bring together our archaeological and social and cultural history collections.


Adam Gwilt, Later Prehistorian, Archaeology and Numismatics Department

Steve. ar 4 Mawrth 2011, 09:38

Actually, this is getting outdated, and new Genetics and Evidence is showing that the Celts of the Isles are the true Celts...culture of Hallstatt. The Genetics are mostly Continental Celts with minor Ancient input.

Arthur Faram ar 12 Hydref 2010, 14:22

For a great Celtic story please visit http://www.thenewporttower.com . This is not a spam.

Arthur Faram
afaram@mutemail.com

emily ar 9 Mawrth 2009, 10:11

celts cool!!

Gadael sylw


Geirfa

DNA
Neu asid diocsiriboniwclëig; molecwl helics-dwbwl hir sy'n cario cod genetig sy'n penderfynu rhywogaeth.

Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: