Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Plant mewn Pyllau Glo

Plant Pyllau Glo

[delwedd: Plant mewn Pyllau Glo]

[delwedd: opening quotemark]

'Roedd ofn arna i am fod rhywun wedi dwyn fy mara a caws. Dwi'n credu taw'r llygod mawr wnaeth.'

Tan ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd gwladwriaeth Prydain yn derbyn y ffaith bod plant mor ifanc a phum mlwydd oed yn rhan o'r gweithlu diwydiannol.

[delwedd: Plant mewn Pyllau Glo]

Nid dim ond y rheolwyr oedd yn derbyn y sefyllfa, byddai nifer o rieni yn derbyn hyn hefyd. Roedd yn rhaid i bethau newid a dechreuwyd ymchwilio i gyflogaeth plant. Rhwng 1840 a 1842, ymwelodd arolygwyr y llywodraeth â meysydd glo Cymru a siarad â nifer o blant oedd yn gweithio yn y pyllau. Cyflwynwyd yr adroddiadau yma i'r Senedd fel rhan o'r Commission of Enquiry into the State of Children in Employment. Mae'r adroddiad yn sôn am amodau gwaith dychrynllyd y plant ac hefyd yn rhoi darlun byw o'u bywyd bob dydd.

Pyllau Glo yn y 1840au

Roedd pyllau glo yn y cyfnod hwn yn glos, heb systemau awyru ac yn hynod o beryglus.

Doedd dim llawer o boeni am iechyd a diogelwch a cai plant eu hanafu neu eu lladd mewn ffrwydradau, wrth i doeon gwympo neu wrth gael eu taro gan geirt.

Byddai plant yn gwneud sawl swydd bwysig o dan ddaear — fel ceidwaid drysau, fyddai'n agor a chau'r drysau awyru i'r ceirt, dramwyr, fyddai'n tynnu'r ceirt glo o'r ffas ac yn ôl, cynorthwy-wyr glowyr, fyddai'n helpu i dorri'r glo, fel arfer gyda'u tadau neu frodyr hŷn, a gyrwyr fyddai'n arwain y ceffylau fyddai'n tynnu'r wagenni ar hyd y prif dwnneli.

Roedd cyrraedd y gwaith hyd yn oed yn gallu bod yn hynod o beryglus. Roedd nifer o byllau 'drift' wedi'u naddu i ochr y mynyddoedd a gallai plant grwydro i mewn, roedd eraill yn byllau 'siafft' gyda wins ac injanau stem yn eu gweithio. Roedd y pyllau yn ardal Llanelli hyd at 500' o ddyfnder ac roedd yn rhaid defnyddio basgedi neu ysgolion i gyrraedd y gwaelod.

Roedd Philip Philip, 10 oed, o Bwll Glo Brace yn Llanelli, wedi hen arfer â pheryglon ysgolion: 'Rwy'n helpu fy mrawd i dynnu'r ceirt. Galla i ddringo i lawr yr ysgolion fy hun. Dydw i ddim yn ofni mynd i'r pwll.'

Cafodd yr arolygwr wnaeth gyfweld â Phillip drafferth i ddringo i lawr yr ysgolion yma. Yn wahanol i Phillip, roedd arno ofn y sŵn a'r ffyn pwmpio trwm oedd yn agos i'r ysgolion.

Yn unig yn y tywyllwch

[delwedd: Plant mewn Pyllau Glo ]

Roedd Mary Davis yn 'ferch fach bert' chwe mlwydd oed. Daeth Archwiliwr y Llywodraeth o hyd iddi yn cysgu'n sownd yn erbyn carreg fawr dan y ddaear ym Mhwll Glo Plymouth, Merthyr. Wedi cael ei dihuno dywedodd: 'Fe es i gysgu oherwydd bod fy lamp wedi diffodd am nad oedd digon o olew ar ôl. Roedd ofn arna i am fod rhywun wedi dwyn fy mara a caws. Dwi'n credu taw'r llygod mawr wnaeth.'

Dywedodd Susan Reece, oedd hefyd yn chwe mlwydd oed ac yn geidwad drws yn yr un pwll glo: 'Dwi wedi bod dan y ddaear am chwech neu wyth mis a dydw i ddim yn ei hoffi rhyw lawer. Rwy'n dod yma am chwech y bore ac yn gadael am chwech y nos. Pan fydd fy lamp yn diffodd, neu fy mod i'n llwgu, bydda i'n rhedeg adref. Dydw i heb gael niwed eto.'

Mewn perygl

Roedd pwll glo yn lle peryglus iawn i oedolion, felly does dim syndod bod nifer o blant wedi cael eu hanafu'n wael dan y ddaear.

[delwedd: opening quotemark]

[delwedd: closing quotemark]

'Roedd damwain bron i flwyddyn yn ôl a cafodd y rhan fwyaf ohonon ni ein llosgi. Cefais i fy nghario gartref gan ryw ddyn. Roedd yn boenus iawn am fod y croen wedi llosgi o fy wyneb. Doeddwn i ddim yn gallu gweithio am chwe mis.'

Phillip Phillips, 9 oed , Pyllau glo Plymouth, Merthyr

 

[delwedd: opening quotemark]

[delwedd: closing quotemark]

'Cafodd fy mhen i ei wasgu beth amser yn ôl gan ddarn o'r to yn cwympo ...'

William Skidmore, 8 oed, Pwll Glo Buttery Hatch, Mynydd Islwyn

 

[delwedd: opening quotemark]

[delwedd: closing quotemark]

'...cafodd fy nghoesau i eu gwasgu beth amser wedyn, wnaeth fy nghadw o'r gwaith am rai wythnosau.'

John Reece, 14 oed, Pwll Glo Hengoed

 

Plant o lowyr a gyrwyr ceffylau

[delwedd: Plant mewn Pyllau Glo]

Byddai rhai plant yn treulio hyd at 12 awr ar eu pen eu hunain, ond roedd brawd Susan Reece, John yn gweithio gyda'i dad ar y ffas: 'Rydw i'n helpu fy nhad ac rydw i wedi bod yn gweithio yma am ddeuddeg mis. Rydw i'n cario ei offer drosto ac yn llenwi'r dramiau â'r glo mae wedi ei gloddio neu ei ffrwydro. Fe es i i'r ysgol am rai diwrnodau a dysgu'r wyddor' John Reece, 8 oed, Pyllau Glo Plymouth, Merthyr

Roedd gan Philip Davies geffyl yn gwmni. Roedd yn welw a heb fawr o gig amdano ac yn gwisgo dillad carpiog wedi treulio. Doedd 'e ddim yn gallu darllen: 'Rydw i wedi bod yn gyrru ceffylau ers oeddwn i'n saith ond roeddwn i'n gweithio ar ddrws aer am flwyddyn cyn hynny. Byddwn i'n hoffi mynd i'r ysgol ond rydw i wedi blino gormod gan fy mod i'n gweithio deuddeg awr.' Philip Davies, 10 oed, Pwll Glo Dinas, y Rhondda

Byddai dramwyr yn tynnu eu certi gyda chadwyn wedi'i chlymu o amgylch y canol. Bydden nhw'n gweithio yn y twnneli isel rhwng y ffasau glo a'r prif dwneli uwch lle gallai ceffylau gael eu defnyddio. Roedd y ceirt yn pwyso tua 1½cwt. o lo ac roedd yn rhaid ei dynnu am bellter o tua 50 llath mewn twnnel tua 3 troedfedd o uchder.

[delwedd: opening quotemark]

[delwedd: closing quotemark]

'Fy swydd i yw cludo glo o'r pen i'r brif ffordd; mae'r pellter yn 60 llath; does dim olwynion ar y ceirt; rydw i'n eu gwthio nhw o fy mlaen; weithiau, bydda i'n eu llusgo nhw am fod y cert weithiau yn cael ei dynnu arnon ni, ac rydyn ni'n cael ein gwasgu'n aml.'

Edward Edwards, 9 oed, Pwll Glo Yskyn, Llansawel

Byddai dramiwr yn ennill tua 5c y diwrnod am hyn.

Y Tair Chwaer

Roedd gwaith dur Dowlais hefyd yn berchen ar byllau glo a haearn; nhw oedd y mwyaf yn y byd ar y pryd ac yn darparu cynnyrch i bob rhan o'r byd. Roedden nhw yn dal i ddibynnu ar blant am eu helw fodd bynnag. Roedd tair chwaer yn gweithio yn un o'u pyllau glo:

[delwedd: opening quotemark]

[delwedd: closing quotemark]

'Rydyn ni'n gofalu am y drysau yn y lefel pedair troedfedd. Rydyn ni'n gadael y tŷ cyn chwech bob bore ac rydyn ni yn y lefel tan saith o'r gloch, neu'n hwyrach weithiau. Rydyn ni'n ennill 2p y diwrnod ac mae ein golau yn costio 2½c yr wythnos. Roedd Rachel mewn ysgol ddydd ac mae hi'n gallu darllen rhywfaint. Cafodd hi ei gwasgu dan ddram amser yn ôl ac roedd hi adref yn sal am amser hir, ond fe wellodd hi.'

Elizabeth Williams, 10 oed a Mary a Rachel Enoch, 11 a 12 oed, Pyllau Dowlais, Merthyr

Yn Dilyn y Deddfu

Roedd hi'n anochel y byddai deddf yn cael ei phasio wedi'r dicter cyhoeddus a glywyd yn sgil cyhoeddi'r Adroddiad. Pasiwyd y Ddeddf Rheoli Pyllau Glo o'r diwedd ar 4 Awst 1842. O 1 Mawrth 1843 roedd hi'n anghyfreithlon i fenywod neu unrhyw blentyn o dan ddeg oed weithio dan y ddaear ym Mhrydain.

Doedd dim iawndal i'r sawl a gollodd eu swyddi ac a achosodd hyn galedi mawr. Ond roedd hi'n hawdd osgoi'r Ddeddf — dim ond un arolygwr oedd ym Mhrydain gyfan ac roedd yn rhaid iddo roi rhybudd cyn ymweld âr pyllau glo. Mae'n debyg bod nifer o fenywod wedi parhau i weithio yn anghyfreithlon am sawl blwyddyn, a dim ond wrth iddynt gael eu lladd neu eu hanafu fyddai pobl yn dod i glywed.

Daeth hi'n llai derbyniol i fenywod ennill cyflog yn y diwydiant glo wrth i amser basio. Er hyn, roedd nifer fechan o fenywod yn gweithio ar yr wyneb yng Nghymru yn ystod yr ugeinfed ganrif. Ym 1990 diddymwyd y ddeddf warchod gan roi'r hawl unwaith eto i fenywod weithio o dan y ddaear.

Dyddiad yr erthygl: 11 Ebrill 2011

13 sylw

Amgueddfa Cymru ar 19 Mehefin 2014, 10:41

Dear John Dingley,
Thank you so much for submitting such a wonderful poem onto our website!

I have brought it to the attention of the staff at Big Pit: National Coal Museum who would like to thank you for sharing this too.


Graham Davies
Online Curator - Amgueddfa Cymru

John Dingley ar 18 Mehefin 2014, 19:06

It is unfortunate that child labour is still present on our planet.

SUSAN REECE 1840
I am six years old.
I go with Dad before the light
To join others at the pit.
It is there at six we go crowding down below.
“I don’t like it much.”

I work the doors down in the mine.
Open close, open close, open close
To let in the air so we all can breathe.
All dark long one tiny stop to eat, with dirty hands.
“I don’t like it much.”

Six at night our shift is done.
A black clanking ride back to the top,
The light of day has come and gone.
My sunshine has been taken and joy has gone away.
“I don’t like it much.”

Mam helps me clean away the dust,
I am tired, I would love to play.
A little bread and milk before I go to sleep
And I dream of doors, open close, open close, open close.
“I don’t like it much.”

The air I move it is not good,
For it flows through the smelly bad
The stinkdamp and the afterdamp,
The blackdamp low and firedamp waiting for a spark.
“I don’t like it much.”

Every day til Sunday, six to six below.
Others just like me tush the carts of coal,
Little boys, chained and blooded to their work.
We have no tree or bright green field or pretty flower’s smell.
“I don’t like it much.”

They pay a penny for my work.
I give it to my Dad for food.
He promises a sweetie so he can see me smile.
All my days are dark and dirty coal and always I’m afraid.
“I don’t like it much.”

There is no work on Sunday,
Mam takes me to the chapel, where we sing.
The preacher shouts of sin and hell,
And my work the will of God, I wish he’d change his mind.
“I don’t like it much.”

I will be seven soon.
My work it has not stopped.
They say I’m lucky to work below.
There’s hunger in my tummy and my lamp is all but out.
“I haven’t been hurt yet.”
John Dingley 2014©

lily payn ar 26 Mawrth 2014, 18:14

i feel so sorry for them . i am so glad i am not one of them. really helped me with homework

ben ar 23 Mawrth 2014, 13:05

that is mean

Phil ar 6 Rhagfyr 2013, 11:27

Thank you very much. This helped greatly with my history essay

Phil ar 6 Rhagfyr 2013, 11:26

Thank you very much. This helped greatly with my history essay

John ar 29 Medi 2013, 19:16

very intresting

david ar 30 Ebrill 2013, 11:02

this is saddening esspeciually philip philips one

bethanie summerscales ar 30 Ebrill 2013, 10:58

OMG that must of hurt what they had to go throw ouch i am so lucky that i was not them i am called bethanie and i am 13 years old and live with my lovley family mum and dad i go to rossendale shool i am in year 9 and have ADHD

d k williams ar 5 Ionawr 2013, 10:28

i have records within my family that my ten year old relative was working at a mine at caer elms sandy it was the norm at the time but must have been horrific for them i go back to 1780 when llanelly population was about four to five hundred and up untill today all my family was born in llanelli probably the the most indiginous family in llanelly

d k williams ar 5 Ionawr 2013, 10:27

i have records within my family that my ten year old relative was working at a mine at caer elms sandy it was the norm at the time but must have been horrific for them i go back to 1780 when llanelly population was about four to five hundred and up untill today all my family was born in llanelli probably the the most indiginous family in llanelly

Jennifer Hessar-Amiri (Ridout) ar 22 Hydref 2011, 03:10

My Grandpa Joseph Hughes started work in Llanbradach Pit at 9 years old.

samantha cook ar 13 Ebrill 2011, 16:23

omg i cannot believe what the children went through in those days, i feel so sorry for them. im glad we're not like that now. thank god!!!!!

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: