Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Tai Cymru

[delwedd: Byngalo alwminiwm Teip B2, a adeiladwyd yn 1947, bellach wedi ei ail-adeiladu a'i ddodrefnu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.]

Byngalo alwminiwm Teip B2, a adeiladwyd yn 1947, bellach wedi ei ail-adeiladu a'i ddodrefnu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

[delwedd: Y lolfa.]

Y lolfa.

[delwedd: Y gegin.]

Y gegin.

[delwedd: Ystafell gwely.]

Ystafell gwely.

Erbyn canol y 1930au, roedd Prydain yn dechrau dod dros effeithiau'r Streic Gyffredinol (1926) a blynyddoedd y Dirwasgiad (1929-33). Un arwydd o'r ffyniant a'r hyder newydd yma oedd y nifer o adeiladau newydd a oedd yn cael eu hadeiladu.

Gwelodd Cymru gynnydd graddol yn nifer yr adeiladau a oedd yn cael eu cwblhau, o 7,833 ym 1935 i 11,096 ym 1938, a pharhaodd y patrwm tan ddechrau'r Ail Ryfel Byd; ac roedd dwywaith yn fwy o dai preifat na rhai'r wladwriaeth. Tai pâr oedd llawer iawn ohonyn nhw, a oedd yn parhau â'r duedd a ddechreuodd yn ystod y 1920au.

Er gwaethaf hyn, roedd cyfran helaeth o stoc tai Cymru eisoes yn hen (cyn 1914) gyda diffyg cyfleusterau sylfaenol fel ty bach yn y ty a bath, dwr cynnes, a hyd yn oed trydan mewn sawl achos.

Pan ddechreuodd y rhyfel ym mis Medi 1939, daeth y gwaith adeiladu i ben bron a bod. Oherwydd diffyg gweithwyr, am i ddynion ymuno neu gael eu galw i'r lluoedd, ynghyd â diffyg deunydd adeiladu, ac yn enwedig coed tramor, o dipyn i beth rhoddwyd projectau adeiladu i'r neilltu dros dro tan ddiwedd y Rhyfel. Cafodd y gwaith ei arallgyfeirio i adeiladu meysydd awyr, ffatrïoedd arfau a chanolfannau milwrol.

Ymhen dim, daeth prinder tai i'r wlad. Cynyddodd nifer y priodasau yng Nghymru, a gweddill Prydain, yn ystod y rhyfel. Ym 1940 priododd 26,291 o barau, sef y nifer mwyaf ers canrif. Rhoddodd hyn dipyn o straen ar deuluoedd wrth i'r mwyafrif o barau priod newydd orfod rhannu gyda'u rhieni yng nghyfraith. I ychwanegu at y broblem, cafodd nifer o dai eu difrodi neu eu dymchwel gan y gelyn a chyn pen dim, roedd y sefyllfa o ran tai yn ddifrifol.

Yr unig adeilad newydd gafodd y rhan fwyaf o bobl yn ystod y rhyfel oedd eu lloches rhag cyrchoedd awyr yn yr ardd. Cafodd dros 2 filiwn o lochesi 'Anderson' eu cynhyrchu a'u rhoi am ddim i bobl a oedd yn ennill llai na £250 y flwyddyn, neu am £7 i bobl oedd yn ennill mwy. Roedd y llochesi hyn, a oedd yn mesur 2m o hyd, 1.4m o led, ac 1.8m o uchder, yn cynnwys pedwar panel ar ddeg o haearn rhychog wedi ei bollti at ei gilydd. Cawson nhw eu plannu i ddyfnder o 1.2m ac wedyn eu gorchuddio â phridd.

Tua diwedd y rhyfel, cyhoeddodd Winston Churchill y Rhaglen Cartrefi Dros Dro . Y nod oedd creu nifer fawr o dai'n gyflym ac yn rhad ar ôl i'r brwydro ddod i ben, er mwyn bodloni anghenion y teuluoedd a oedd wedi colli eu tai i law bomiau'r gelyn, neu i gartrefu gweithwyr allweddol a fyddai'n hanfodol i helpu'r wlad nôl ar ei thraed ar ôl y rhyfel. Un o'r argymhellion mwyaf oedd cynllunio tai a fyddai'n gallu cael eu masgynhyrchu a'u paratoi ymlaen llaw (sef tarddiad y gair 'prefab') yn y ffatrïoedd a oedd wedi bod yn gwneud awyrennau ac arfau. Cafodd prototeip o dy parod â ffrâm ddur ei arddangos yn Oriel y Tate, Llundain ym mis Mai 1944, a chafodd un arall ei arddangos yn Stryd Wood, Caerdydd ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn.

Pedwar math o pre-ffab oedd mewn gwirionedd, rhai wedi eu gwneud o ddur neu asbestos, eraill o bren neu alwminiwm. Roedd tipyn o le yn y tai arbennig hyn. Roedd gan bob un ddwy ystafell wely; ystafell fyw; cyntedd; cegin barod gyda dwr oer a phoeth o'r tap, ffwrn (nwy neu drydan) ac oergell; ynghyd ag ystafell ymolchi barod gyda pheth i sychu a chynhesu tywelion.

Roedd gan y tân glo yn y lolfa ferwedydd cefn a wresogai'r dwr ar gyfer y gegin a'r ystafell ymolchi ac a ddarparai awyr poeth ar gyfer y sianeli awyr i'r ystafelloedd gwely. Cynlluniwyd y gegin er mwyn gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o'r gofod a oedd ar gael. Yr oedd yn cynnwys ffwrn, berwedydd (boiler) ac oergell - moethusrwydd arbennig i'r rhan fwyaf o bobl y pryd hynny. Hefyd, roedd gan y 'prefabs' ddwy ystafell wely, gyda'r lleiaf, ym mlaen y ty, yn cael ei defnyddio gan y plant. Darparwyd cypyrddau dillad fel rhan o'r adeilad.

Cafodd y pre-ffab alwminiwm 'B2' ei gynhyrchu mewn pedwar darn hwylus i'w cludo ar lori i unrhyw rhan o'r wlad. Dechreuodd y gwaith o gynhyrchu'r pre-ffabs ym 1946 ac erbyn diwedd y rhaglen ym 1949, roedd dros 156,000 wedi eu hadeiladu. Y tai alwminiwm oedd fwyaf poblogaidd. Cafodd y rhain eu gwneud yn Hucklecote, Sir Gaerloyw, ac ar un adeg, roedden nhw'n honni bod un yn cael ei wneud bob 12 munud! Er mai ateb dros dro i'r prinder tai ar ôl y rhyfel oedd bwriad y preffabs, mae pobl yn dal i fyw yn rhai ohonyn nhw bron i 60 mlynedd yn ddiweddarach.

Cafodd blynyddoedd y rhyfel ddylanwad mawr ar y ffordd roedd tai'n cael eu dylunio a'u hadeiladu am ddegawdau wedyn. Efallai'r gwahaniaeth mwyaf rhwng y sefyllfa cyn ac ar ôl y rhyfel oedd y ffaith fod awdurdodau lleol a chynghorau'n adeiladu llawer mwy o dai newydd ar ôl 1946 nag yr oedden nhw cyn y rhyfel. Mewn gwirionedd, rhwng 1948 a 1955 adeiladwyd 6gwaith yn fwy o dai cyhoeddus na rhai preifat (77,789 o dai cyhoeddus o'u cymharu â 13,997 o dai preifat), ac dim ond ym 1970 y daeth nifer y tai preifat yn uwch na nifer y rhai preifat yng Nghymru eto.

Dyddiad yr erthygl: 26 Ebrill 2007

16 sylw

Emjay ar 2 Awst 2014, 20:56

Thank you for this journey down memory lane. Spent the early part of my childhood in the type shown. This on the Kings Tamerton estate in Plymouth. We had redifusion tv/radio. tempremental fridge. Generous gardens front and back. Dad used the Anderson shelter as a tool shed

.

Paul Sharples ar 4 Mehefin 2014, 16:32

I lived in a Prefab on the Aldfield Estate at the Harwell Atomic Energy Site in Oxfordshire back in the '80s. We were a lovely close knit community. Happy days!

Rosemary Smith ar 22 Ionawr 2014, 01:35

I lived in a prefab for my first 18 years, and it was such a perfect, well-designed home. Happy memories!

Elaine Rothwell Nee Hymas ar 10 Ionawr 2014, 17:00

I lived as a youngster in Hackney in a Prefab ours had a porch would love to see some more photos please.

I remember our Kitchen being just like the picture above!!

Keith ar 22 Rhagfyr 2013, 20:54

What a great trip down memory lane. I spent my youth with my parents (until I got married) in one of these prefabs in County Durham. Happy days but by they were cold, even using a parrafin heater in the hallway. I still have a couple of the metal drawers in my garage taken before they were demolished in the early 70,s. Oh happy carefree days.

Henry Arthur Ellis ar 26 Awst 2013, 21:43

I was born in 1941 in London (St. Agnes Place)& subsequently moved to Haslemere in Surrey till I was 7 then moved around foster homes until 1953, when I arrived with the rest of my siblings to 26 Shanklin Rd.
Belmont. Sy. lived there for 16 yrs. & moved on to Morden. what a happy time living in pre-fabs, which were demolished in 1969/70. apart from not having a telly until 1965, we had a fridge freezer/copper boiler, proper bath S/S sink a lovely loo & heating from the living room coal fire.

janice via 17 / 2 / 12 ar 17 Chwefror 2012, 23:23

I too was brought up in a prefab what a great 10 years i will be visting in the spring

Sylvia Rhys-Thomas ar 31 Rhagfyr 2010, 12:33

I lived fo 10 years and my mother another 6years very happily in a comfortable detatched home with a garden.1947- 1963 Thank you for saving this brilliant project.

Mark ar 14 Medi 2009, 09:23

Thanks for this article. I am currently reading Kynaston's "Austerity Britain" and was searching for info on post WWII pre-fab housing.

LIlian Gellnick ar 24 Gorffennaf 2009, 09:01

The man who designed these prefabs was my uncle, Dr Harold Rose, who died this week aged 96.

Gwenan ar 21 Mai 2009, 16:28

I thought that this infomation was very intresting. It helped me complete my homework.

Bristol Bill ar 10 Mawrth 2009, 09:03

Yeah Oh Yeah. Now go ahead and add that Vulcan pub in Cardiff.I reckon those on the Cardiff council ought to donate..yeah donate..the building for free seeing as how they vandalised the Red House pub building.

aimee thomas ar 2 Chwefror 2009, 13:22

ok! i enjoyed the world war two houses

Michael RAE - but one of the Sullivan - Trill family Tree. ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

Great Site - Would I live in one today, YES YES YES, I would, I have seen some wooden type, in Hackney E8, but there not so grand. Michael.

Rose ar 3 Tachwedd 2008, 12:14

Very interesting! Does St Fagans have any pictures of people living in prefabs? It would be nice to see, bring the place to life a bit. Thanks.

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: