Rydych chi yn: Archwilio'r Casgliadau > Tai Cymru

Tai Cymru

Byngalo alwminiwm Teip B2, a adeiladwyd yn 1947, bellach wedi ei ail-adeiladu a'i ddodrefnu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.
Byngalo alwminiwm Teip B2, a adeiladwyd yn 1947, bellach wedi ei ail-adeiladu a'i ddodrefnu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.
Y lolfa.
Y lolfa.
Y gegin.
Y gegin.
Ystafell gwely.
Ystafell gwely.

Erbyn canol y 1930au, roedd Prydain yn dechrau dod dros effeithiau'r Streic Gyffredinol (1926) a blynyddoedd y Dirwasgiad (1929-33). Un arwydd o'r ffyniant a'r hyder newydd yma oedd y nifer o adeiladau newydd a oedd yn cael eu hadeiladu.

Gwelodd Cymru gynnydd graddol yn nifer yr adeiladau a oedd yn cael eu cwblhau, o 7,833 ym 1935 i 11,096 ym 1938, a pharhaodd y patrwm tan ddechrau'r Ail Ryfel Byd; ac roedd dwywaith yn fwy o dai preifat na rhai'r wladwriaeth. Tai pâr oedd llawer iawn ohonyn nhw, a oedd yn parhau â'r duedd a ddechreuodd yn ystod y 1920au.

Er gwaethaf hyn, roedd cyfran helaeth o stoc tai Cymru eisoes yn hen (cyn 1914) gyda diffyg cyfleusterau sylfaenol fel ty bach yn y ty a bath, dwr cynnes, a hyd yn oed trydan mewn sawl achos.

Pan ddechreuodd y rhyfel ym mis Medi 1939, daeth y gwaith adeiladu i ben bron a bod. Oherwydd diffyg gweithwyr, am i ddynion ymuno neu gael eu galw i'r lluoedd, ynghyd â diffyg deunydd adeiladu, ac yn enwedig coed tramor, o dipyn i beth rhoddwyd projectau adeiladu i'r neilltu dros dro tan ddiwedd y Rhyfel. Cafodd y gwaith ei arallgyfeirio i adeiladu meysydd awyr, ffatrïoedd arfau a chanolfannau milwrol.

Ymhen dim, daeth prinder tai i'r wlad. Cynyddodd nifer y priodasau yng Nghymru, a gweddill Prydain, yn ystod y rhyfel. Ym 1940 priododd 26,291 o barau, sef y nifer mwyaf ers canrif. Rhoddodd hyn dipyn o straen ar deuluoedd wrth i'r mwyafrif o barau priod newydd orfod rhannu gyda'u rhieni yng nghyfraith. I ychwanegu at y broblem, cafodd nifer o dai eu difrodi neu eu dymchwel gan y gelyn a chyn pen dim, roedd y sefyllfa o ran tai yn ddifrifol.

Yr unig adeilad newydd gafodd y rhan fwyaf o bobl yn ystod y rhyfel oedd eu lloches rhag cyrchoedd awyr yn yr ardd. Cafodd dros 2 filiwn o lochesi 'Anderson' eu cynhyrchu a'u rhoi am ddim i bobl a oedd yn ennill llai na £250 y flwyddyn, neu am £7 i bobl oedd yn ennill mwy. Roedd y llochesi hyn, a oedd yn mesur 2m o hyd, 1.4m o led, ac 1.8m o uchder, yn cynnwys pedwar panel ar ddeg o haearn rhychog wedi ei bollti at ei gilydd. Cawson nhw eu plannu i ddyfnder o 1.2m ac wedyn eu gorchuddio â phridd.

Tua diwedd y rhyfel, cyhoeddodd Winston Churchill y Rhaglen Cartrefi Dros Dro . Y nod oedd creu nifer fawr o dai'n gyflym ac yn rhad ar ôl i'r brwydro ddod i ben, er mwyn bodloni anghenion y teuluoedd a oedd wedi colli eu tai i law bomiau'r gelyn, neu i gartrefu gweithwyr allweddol a fyddai'n hanfodol i helpu'r wlad nôl ar ei thraed ar ôl y rhyfel. Un o'r argymhellion mwyaf oedd cynllunio tai a fyddai'n gallu cael eu masgynhyrchu a'u paratoi ymlaen llaw (sef tarddiad y gair 'prefab') yn y ffatrïoedd a oedd wedi bod yn gwneud awyrennau ac arfau. Cafodd prototeip o dy parod â ffrâm ddur ei arddangos yn Oriel y Tate, Llundain ym mis Mai 1944, a chafodd un arall ei arddangos yn Stryd Wood, Caerdydd ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn.

Pedwar math o pre-ffab oedd mewn gwirionedd, rhai wedi eu gwneud o ddur neu asbestos, eraill o bren neu alwminiwm. Roedd tipyn o le yn y tai arbennig hyn. Roedd gan bob un ddwy ystafell wely; ystafell fyw; cyntedd; cegin barod gyda dwr oer a phoeth o'r tap, ffwrn (nwy neu drydan) ac oergell; ynghyd ag ystafell ymolchi barod gyda pheth i sychu a chynhesu tywelion.

Roedd gan y tân glo yn y lolfa ferwedydd cefn a wresogai'r dwr ar gyfer y gegin a'r ystafell ymolchi ac a ddarparai awyr poeth ar gyfer y sianeli awyr i'r ystafelloedd gwely. Cynlluniwyd y gegin er mwyn gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o'r gofod a oedd ar gael. Yr oedd yn cynnwys ffwrn, berwedydd (boiler) ac oergell - moethusrwydd arbennig i'r rhan fwyaf o bobl y pryd hynny. Hefyd, roedd gan y 'prefabs' ddwy ystafell wely, gyda'r lleiaf, ym mlaen y ty, yn cael ei defnyddio gan y plant. Darparwyd cypyrddau dillad fel rhan o'r adeilad.

Cafodd y pre-ffab alwminiwm 'B2' ei gynhyrchu mewn pedwar darn hwylus i'w cludo ar lori i unrhyw rhan o'r wlad. Dechreuodd y gwaith o gynhyrchu'r pre-ffabs ym 1946 ac erbyn diwedd y rhaglen ym 1949, roedd dros 156,000 wedi eu hadeiladu. Y tai alwminiwm oedd fwyaf poblogaidd. Cafodd y rhain eu gwneud yn Hucklecote, Sir Gaerloyw, ac ar un adeg, roedden nhw'n honni bod un yn cael ei wneud bob 12 munud! Er mai ateb dros dro i'r prinder tai ar ôl y rhyfel oedd bwriad y preffabs, mae pobl yn dal i fyw yn rhai ohonyn nhw bron i 60 mlynedd yn ddiweddarach.

Cafodd blynyddoedd y rhyfel ddylanwad mawr ar y ffordd roedd tai'n cael eu dylunio a'u hadeiladu am ddegawdau wedyn. Efallai'r gwahaniaeth mwyaf rhwng y sefyllfa cyn ac ar ôl y rhyfel oedd y ffaith fod awdurdodau lleol a chynghorau'n adeiladu llawer mwy o dai newydd ar ôl 1946 nag yr oedden nhw cyn y rhyfel. Mewn gwirionedd, rhwng 1948 a 1955 adeiladwyd 6gwaith yn fwy o dai cyhoeddus na rhai preifat (77,789 o dai cyhoeddus o'u cymharu â 13,997 o dai preifat), ac dim ond ym 1970 y daeth nifer y tai preifat yn uwch na nifer y rhai preifat yng Nghymru eto.

Dyddiad yr erthygl: 26 Ebrill 2007

+ Dangos sylwadau

---

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar