Rydych chi yn: Archwilio'r Casgliadau > Cymru – y wlad ddiwydiannol gyntaf

Cymru – y wlad ddiwydiannol gyntaf

Diwydiant yng Nghymru

Glofa Lewis Merthyr yng Nghwm Rhondda
Y ddelwedd nodweddiadol o'r Gymru ddiwydiannol – glofa Lewis Merthyr yng Nghwm Rhondda, tua 1910.

Erbyn 1850, roedd diwydiant yng Nghymru'n cyflogi mwy o bobl nag amaethyddiaeth ac o ganlyniad, Cymru oedd gwlad ddiwydiannol gyntaf y byd. Cafodd economi a chymdeithas y wlad eu trawsnewid yn llwyr.

Roedd llawer o fwynau gwerthfawr yn y creigiau yng Nghymru, a hebddynt ni fyddai'r cilcyn hwn o ddaear wedi dod yn wlad ddiwydiannol. Wrth gwrs, glo oedd y pwysicaf ohonynt i gyd. Pan oedd y diwydiant ar ei anterth ym 1913, byddai meysydd glo'r wlad yn cynhyrchu rhyw 61 miliwn o dunelli metrig, ac roedd gan lo Cymru ddylanwad economaidd byd-eang tebyg i ddylanwad olew heddiw. Roedd llechi Cymru yn diddosi toeau tai a ffatrïoedd cymunedau diwydiannol ledled Prydain a dros y môr.

Haearn Cymru

Chwarelwyr yn hollti darn mawr o lechfaen yn chwarel Dinorwig, tua 1920.
Chwarelwyr yn hollti darn mawr o lechfaen yn chwarel Dinorwig, tua 1920.

Diolch i gyfuniad o ddeunyddiau crai a'r datblygiadau technolegol pwysig a arloeswyd yng Nghymru cafodd cynnyrch a nwyddau o bwys rhyngwladol eu cynhyrchu. Yn ystod y 18fed ganrif câi llongau pren y Llynges Frenhinol eu gorchuddio â chopr o Gymru a byddai canonau o haearn Cymru ar eu byrddau. Yn y 19eg ganrif, cledrau o Gymru oedd y ddolen gyswllt rhwng UDA a Rwsia'r Tsariaid, ac yn ystod y 1870au arloeswyd y 'broses fasig' o gynhyrchu dur ym Mlaenafon. Dyma broses a ddefnyddir hyd heddiw.

Arweiniodd y galw am y deunyddiau hyn mewn mannau eraill at ddatblygiadau pwysig mewn cludiant a arloeswyd yng Nghymru. Mae seilwaith cludiant Cymru'n cynnwys campweithiau peirianneg sifil enwog fel traphont ddŵr Pontcysyllte, pontydd Menai a Chonwy a rhai o ddociau mwyaf y byd yn ystod y cyfnod. Cwblhaodd y locomotif ager llwyddiannus cyntaf yn y byd ei siwrnai drwy Ferthyr Tudful ym 1804, ac agorwyd rheilffordd cludo teithwyr gyntaf y byd gludo teithwyr yn y Mwmbwls ym 1807. Trafodwyd llwythi enfawr o gynnyrch – ym 1913, cludwyd tua 40 miliwn o dunelli metrig o lo i borthladdoedd de Cymru ar hyd y rheilffyrdd, i'w hallforio yn howldiau llongau cargo oedd yn eiddo i Gymry ac yng ngofal criwiau o Gymry.

Radicaliaeth ddosbarth gweithiol

Anghydfod diwydiannol chwerw arall oedd streic glofa'r Cambrian yng Nghwm Rhondda Fawr ym 1912.
Anghydfod diwydiannol chwerw arall oedd streic glofa'r Cambrian yng Nghwm Rhondda Fawr ym 1912.

Arweiniodd y galw am weithwyr yn y cymunedau diwydiannol at ymfudiad yng Nghymru yn hytrach nag allfudiad torfol. Rhwng 1760 a 1914, symudodd rhyw ddwy ran o dair o'r boblogaeth i fyw ac i weithio yn ne-ddwyrain diwydiannol y wlad. Arweiniodd gwaith caled mewn diwydiannau peryglus ar draddodiad balch o radicaliaeth ddosbarth gweithiol – codwyd y Faner Goch am y tro cyntaf yn ystod Terfysgoedd Merthyr ym 1831, a streic Chwarel y Penrhyn rhwng 1900 a 1903 oedd yn un o'r anghydfodau hiraf yn hanes diwydiannol y DU. Cymry fu'n gyfrifol am rai o welliannau cymdeithasol pwysicaf yr ugeinfed ganrif; cyflwynodd Lloyd George bensiwn yr henoed ym 1909, a rhoddodd Aneurin Bevan y Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol i Brydain ym 1948.

Mae gweithgarwch diwydiannol yng Nghymru wedi newid yn llwyr yn ystod y trigain mlynedd diwethaf. Mae nifer o ddiwydiannau trwm wedi diflannu bron; a mentrau uwch-dechnoleg, ysgafn wedi cymryd eu lle. Mae menywod yn chwarae rhan bwysicach o lawer yn y byd gwaith. Erbyn hyn, mae 60% o'r gweithlu'n cael eu cyflogi yn y sector gwasanaethau. Ond, mae Cymru yn dal i gynhyrchu 20% o lo'r DU a bron i 100% o ddur dalennog y DU. Nid yw'r hen ddiwydiannau wedi llwyr ddiflannu eto!

darllen Cefndir

Un o weithfeydd haearn mawr de Cymru: gwaith haearn Dowlais fel y'i portreadwyd gan George Childs ym 1840.
Un o weithfeydd haearn mawr de Cymru: gwaith haearn Dowlais fel y'i portreadwyd gan George Childs ym 1840.
Hanes Cymru, penodau 7-10, gan John Davies. Cyhoeddwyd gan Penguin Books (1993).

Industrial Archaeology of Wales gan Morgan D. Rees. Cyhoeddwyd gan David & Charles (1975).

When was Wales?, penodau 9-13, gan Gwyn A. Williams. Cyhoeddwyd gan Penguin Books (1985).

Dyddiad yr erthygl: 5 Hydref 2008

+ Dangos sylwadau

---

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar