Rydych chi yn: Archwilio'r Casgliadau > Doedd dim byd yn cael ei wastraffu: lleisiau crefftwyr y Gilfach Ddu

Doedd dim byd yn cael ei wastraffu: lleisiau crefftwyr y Gilfach Ddu

Amgueddfa Llechi Genedlaethol: Ffenestr i'r gorffennol

Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.
Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.

Ym 1999 bu Amgueddfa Cymru'n cyfweld tri chyn-grefftwr o weithdai chwarel lechi Gilfach Ddu. Mae'r gweithdai yma bellach yn gartref i'r Amgueddfa Lechi Cymru. Mae gan yr Amgueddfa archif gyfoethog ar fywydau'r chwarelwyr, ond mae hanesion y crefftwyr a oedd yn saernïo ac yn gweithio'r llechi o'r chwarel yn ffenestr ddiddorol i'r gorffennol hefyd.

Hugh Richards Jones

Mr Hugh Richard Jones
Mr Hugh Richard Jones

Ganed Hugh ym Methel, ger Caernarfon, ym 1911. Daeth i'r "Iard", fel y gelwir y gweithdai'n lleol, fel prentis gosodwr ym 1926:

"Gilfach Ddu oedd calon Dinorwig. Roedd 3,700 [o ddynion] yn gweithio yn y chwarel pan ddechreuais i yno. Felly roedd angen calon go fawr i gyflenwi popeth ar gyfer y lle...Dechreuais i ym 1926, ac wrth i mi fynd drwy'r porth fe welais y cloc uwchben y porth, chi'n gwybod. Es i drwodd, a phwy oedd yn disgwyl amdana i yng nghyntedd y swyddfa, ond y peiriannydd - y prif beiriannydd. Roedd fy nhad gyda fi, ac fe ddywedodd 'mod i am ddechrau gweithio yno. 'Wel os wyt ti'n dod yma 'machgen i' meddai, 'bydd rhaid i ti dorchi dy lewys!'

Y dyddiau hynny, roedd yn rhaid i fechgyn ifanc dalu am y fraint o ddysgu crefft:

"Doedden ni ddim yn cael ceiniog. Dim arian o gwbl am yr hanner-blwyddyn cyntaf. Yna, y dyddiau hynny, byddem yn cael chwe cheiniog y dydd am yr ail hanner-blwyddyn. Ar ddiwedd y flwyddyn roedden ni'n cael codiad blwyddyn - fesul dydd. Ac felly oedd pethau nes i chi orffen eich prentisiaeth. Yn aml, os nad oeddech yn medru gwneud eich gwaith yn iawn neu os nad oeddech yn gydwybodol, ni fyddech yn derbyn cyflog llawn chwaith. Y prif beiriannydd oedd yn penderfynu, mewn gwirionedd, ac yn dweud wrthych chi, 'Wel, rwyt ti'n haeddu ychydig o gyflog. Dwi'n mynd i roi cyflog llawn i ti.'...Dyna sut oedd pethau'r dyddiau hynny.

Yn ddiweddarach, Hugh Richard Jones oedd prif beiriannydd y chwarel, ac ar ôl iddi gau ym 1969 cyflogwyd ef gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel rheolwr cyntaf Amgueddfa Lechi Cymru.

Gwilym Davies

Rhai o weithwyr Gilfach Ddu, 1896.
Rhai o weithwyr Gilfach Ddu, 1896.

Ganed Gwilym ym mhentref Dinorwig ym 1920, a daeth i'r iard fel prentis saer ym 1936. Cafodd blentyndod anodd, gan y bu farw ei dad mewn damwain yn y chwarel pan oedd Gwilym yn ifanc iawn:

"Roedd 'nhad yn dod o Ddeiniolen. Roedd o'n anlwcus - lladdwyd ef yn un o'r cloddfeydd yn y chwarel ym 1923, pan oeddwn i ond dyflwydd a hanner. Cafodd ei wasgu i farwolaeth yn ystod y nos... roedd o'n pwmpio dŵr o waelod y gloddfa, ac fe gafodd ei wasgu i farwolaeth. Digwyddodd y ddamwain cyn dyddiau'r Ddeddf Iawndal, felly'r Chwarel fyddai'n penderfynnu faint o arian i'w roi. £250 oedd y swm, y dyddiau hynny, i fagu'r tri ohonom ni. Ond roedd Mam yn cymryd gwaith golchi ac ati - byddai'n mynd allan i sgwrio Capel Mawr yn Dinorwig, am 50c chi'n gweld."

Mae'n cofio cael ei anfon gan ei fam i ofyn i'r plwyf am gymorth ariannol i gynnal y teulu:

"Y plwyf oedd beth fyddech chi'n ei alw'n Nawdd Cymdeithasol heddiw. Es i ar ran Mam i ofyn am help i fyw. Cefais ganiatâd Mr Williams yr ysgolfeistr i redeg o'r ysgol gynradd ar brynhawn dydd Mercher, yr holl ffordd i Swyddfa'r Post yn Llanddeiniolen. Dim ond chwarter awr o amser chwarae oedd yn y prynhawn. Rhedais yr holl ffordd i lawr yno a gofyn i Mr Williams o Fethel, 'Ma Mam yn gofyn, os gwelwch yn dda, os caiff hi ychydig o help i fyw.' 'Does dim byd gen i ar eich cyfer chi!' oedd yr ateb. Rhedais bob cam o'r ffordd yn ôl. Doedd hynny ddim yn broblem. Medrwn redeg yn ddigon cyflym bryd hynny. Mynd adref a dweud wrth mam nad oedd unrhyw beth ar gael - dyna oedd yn brifo."

Pan oedd yn 16, bu Gwilym Davies yn ddigon ffodus i gael ei dderbyn fel prentis saer yn Gilfach Ddu. Bu'n rhaid iddo brynu'r holl ddillad a'r offer cywir ar gyfer y swydd:

"Codais yn gynnar iawn. Oferôls newydd a phopeth. Oferôls a siaced wedi'u gwneud o ddefnydd fel denim, ac roedd fy mrawd hynaf wedi prynu llif i mi o siop Gruffydd Jones yng Nghaernarfon. Llif Henry Diston USA. A dwi'n cofio'n berffaith i'r dyn yn y siop ddweud, 'Agor y bocs,' roedd yna dair llif yno, dwy yn mynd un ffordd, a'r llall y ffordd arall, 'Dewis yr un canol bob tro. Mae'n well' meddai. Roedden nhw'n gwneud tair llif o un haenen, a dyna sut oedden nhw'n cael eu pacio."

Canolbwynt cymdeithasol yr Iard oedd y caban, y sied lle'r oedd y gweithwyr yn bwyta, a lle byddai prentisiaid yn dysgu nad oedd unrhyw beth yn cael ei wastraffu yn Gilfach Ddu:

"Roedd gan bawb ei le. Roedd gan bawb ei gwpan ei hun. A byddai nytiau ar y bwrdd bob amser... nyten fawr tua modfedd a chwarter ar y bwrdd. Byddai rhai'n dod ag wy gyda nhw chi'n gweld, a'i ferwi mewn tun gwag, doedd ganddyn nhw ddim sosban nac unrhyw beth. Yn y tun a dyna fo. Yna bydden nhw'n eu rhoi yn y nytiau, chi'n gweld. Dyna oedd eu cwpan-wy. Doedd dim byd yn cael ei wastraffu yno!"

Alwyn Owen

Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.
Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis.

Daeth Alwyn Owen i'r Iard yn gyntaf yn fuan wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, gan arbenigo mewn cynnal a chadw peiriannau stêm a disel. Pwysleisiodd Mr Owen, fel y gwnaeth y ddau arall, fod gweithwyr yr iard yn meddu ar y sgiliau angenrheidiol i gyflawni pob agwedd o ofynion cynnal a chadw'r chwarel:

"Dwi'n siŵr bod yna tua drigain ohonon ni rhwng pawb. Roedd yna osodwyr, seiri, gofaint, mowldwyr, pob math o bobl. Roedden ni'n gwbl hunangynhaliol. Roedd gennym ni bopeth oedd ei angen. Pan oedden nhw'n prynu peiriant newydd, byddent yn gwneud patrymau o bob darn. Yna, pan oedd angen prynu darn newydd, bydden nhw'n ei wneud eu hunain. Roedd hynny'n ei wneud yn lle gwych i weithio ynddo. Oedd wir!"

Bu cau'r chwarel ym 1969 yn ergyd drom i'r gweithwyr, ac er eu bod yn falch o weld bywyd Gilfach Ddu'n parhau fel amgueddfa, maent yn dal i hiraethu am ysbryd cymunedol a phrysurdeb y dyddiau a fu:

"O, mae'n torri 'nghalon i pan dwi'n mynd draw yna rwan. Cofio pawb oedd yn arfer bod yno - maen nhw i gyd wedi mynd bellach, chi'n gwybod. Does ond un neu ddau ar ôl. Daw rhywbeth i'r meddwl, cofio rhywun oedd yn arfer gweithio wrth y fainc acw, neu'r peiriant yna. Rydych chi'n cofio pawb. Dwi'n teimlo'n drist iawn am y peth, pan rydych chi'n gweld y lle heddiw o'i gymharu â sut roedd yn arfer bod... roedd sŵn ymhobman. A llawer o dynnu-coes. Roedd pawb yno'n tynnu'ch coes yn ofnadwy. Un peth ddyweda i am y lle, roedd pawb yn hapus yno. Welais i erioed unrhyw un yn ymladd nac yn cweryla yno - erioed."

Dyddiad yr erthygl: 22 Chwefror 2007

+ Dangos sylwadau

---

Gadael sylw


Erthygl gwreiddiol

Cliciwch i lawrlwytho'r erthygl gwreiddiol.

Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar