Cartref parhaol ar gyfer tŷ dros dro: y pre-fab yn Sain Ffagan

Dinistriwyd miloedd o gartrefi Prydeinig gan fomiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd (1939-45). Nid oedd modd eu hailgodi oherwydd prinder adeiladwyr a deunyddiau. Ym 1944 cyflwynodd Winston Churchill y Rhaglen Tai Dros Dro fel rhan o ymdrech Prydain i ailadeiladu ar ôl y rhyfel. Y nod oedd darparu hanner miliwn o dai argyfwng, a fyddai'n para pymtheg mlynedd.

Y tai pre-fab cyntaf

Prototeip o dŷ pre-fab alwminiwm yn cael ei godi, yn barod i'w arddangos, y tu allan i'r Tate Gallery yn Llundain, 1945. Hawlfraint y Goron NMR
Prototeip o dŷ pre-fab alwminiwm yn cael ei godi, yn barod i'w arddangos, y tu allan i'r Tate Gallery yn Llundain, 1945. Hawlfraint y Goron NMR

Roedd gan y tai parod neu'r tai 'pre-fab' bedwar cynllun safonol: dau gynllun o fframiau pren (y Tarran a'r Uni-Seco), un o ffrâm ddur â phaneli asbestos (yr Arcon), a'r pre-fab Alwminiwm, wedi'i wneud o weddillion deunyddiau adeiladu awyrennau. Dangoswyd esiamplau o'r rhain yn y Tate Gallery yn ystod 1944-5.

Y nod oedd gwneud cymaint â phosibl gyda'r adnoddau prin oedd ar gael, a fedrai gael eu masgynhyrchu a'u hadeiladu'n gyflym.

I ddechrau, cafwyd ymateb cymysg. Roedd rhai o'r farn bod tai pre-fab yn wastraff arian a ddylai fod wedi cael ei wario ar dai parhaol. Wrth i glystyrau o'r tai pre-fab godi ar hyd a lled y wlad, mynegwyd pryderon ynglŷn â'u hymddangosiad. Erbyn diwedd y prosiect ym 1949 dim ond 156,623 o dai pre-fab a godwyd o'r hanner miliwn arfaethedig. O'r cyfanswm hwn, codwyd 7,600 ohonynt yng Nghymru.

Tai addas i arwyr?

Roedd rhai o'r farn bod y tai pre-fab yn hyll a digymeriad, ac ofnent y byddent yn troi'n slymiau a fyddai'n bell iawn o fod yn dai addas ar gyfer arwyr, fel yr addawyd.

Fodd bynnag, o ganlyniad i safon uchel y cynllunio, fe barodd nifer ohonynt yn llawer hirach na'r disgwyl. Daethant i fod yn dai i'w trysori, a gofalwyd amdanynt gyda gofal a pharch.

Yr Amgueddfa'n achub pre-fab Alwminiwm

Rhai o dai pre-fab Llandinam Crescent, yn aros i gael eu dymchwel
Rhai o dai pre-fab Llandinam Crescent, yn aros i gael eu dymchwel.

Hanner can mlynedd yn ddiweddarach, roedd olion cyrydu sylweddol ar yr ychydig dai pre-fab oedd wedi goroesi, ac ym 1998 cynigiodd Cyngor Sir Caerdydd un o'r tai pre-fab o Llandinam Crescent, Caerdydd, a oedd ar fin cael ei ddymchwel, i Amgueddfa Cymru. Ar un adeg dyma oedd y math mwyaf cyffredin o dŷ pre-fab i gael ei adeiladu ym Mhrydain, ond bellach mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi'u dymchwel. Mae'n bosibl mai'r esiampl a ailgodwyd yn Sain Ffagan fydd yr unig un ar ôl yng Nghymru gyfan.

Wrth ei adeiladu, gosodwyd pob rhan o'r tŷ yn llawn, gan gynnwys yr holl wifrau trydanol, y pibellau nwy a'r gwaith plymio. Doedd ond angen bolltio'r tŷ at ei gilydd, selio'r uniadau a gosod y lloriau cyn bod modd i'r deiliaid symud i mewn. Nodwedd mwyaf datblygedig y tai pre-fab oedd y tân glo â boeler cefn a gynhesai'r dŵr gan gylchredeg aer cynnes i'r ystafelloedd gwely. Adeiladwyd unedau'r ystafell ymolchi a'r gegin gefn wrth gefn er mwyn arbed lle.

Yr Uned Adeiladau Hanesyddol yn datgymalu'r pre-fab yn Llandinam Crescent yn Nhachwedd 1998.
Yr Uned Adeiladau Hanesyddol yn datgymalu'r pre-fab yn Llandinam Crescent yn Nhachwedd 1998.

Oherwydd symlrwydd yr adeilad, datgymalwyd y tŷ mewn un bore.

Penderfynodd yr Amgueddfa arddangos y pre-fab fel y byddai wedi edrych oddeutu 1950. Er iddo gael ei adeiladu ym 1948, mae dewis y dyddiad hwn wedi'n galluogi i ddehongli gardd mwy datblygedig a'r ymdeimlad o gymdeithas oedd wedi datblygu yn y stryd. Roedd 1950 yn ddechrau cyfnod o optimistiaeth newydd yn dilyn y rhyfel, ac adlewyrchwyd hyn mewn cynlluniau newydd ar gyfer celfi a nwyddau'r cartref. Serch hynny, roedd yn gyfnod o ddioddef effeithiau'r rhyfel a'i ganlyniadau, ac roedd yn rhaid gwneud y gorau o'r hyn a oedd gennych. Mae'r pre-fab a godwyd yn Sain Fagan felly'n symbol o gyfnod o newid mawr yng Nghymru, yn pontio rhwng hen ffyrdd o fyw a'r newydd.

Dyddiad yr erthygl: 18 Ionawr 2009

+ Dangos sylwadau

---

Gadael sylw


Geirfa

Prefab
Wedi'u hadeiladu mewn ffatri, fel arfer mewn modylau neu unedau, cyn cael eu codi yn y man lle bydd yn cael ei ddefnyddio.

Erthygl gwreiddiol

Cliciwch i lawrlwytho'r erthygl gwreiddiol.

Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar