Peirianwaith Hanesyddol

Mae’r Amgueddfa’n cynnwys amrywiaeth eang o beirianwaith hanesyddol a ddefnyddid ym melinau gwlân Cymru.

O welleifiau llaw elfennol i offer modern a drawsffurfiodd y diwydiant, gallwch weld rhai o’r peiriannau hyn ar waith.

Defnyddir yr heislan trydan - y chwalwr neu’r cythraul - i ddatgymalu gwlân gyda’i ddrwm troi mawr â sbigynnau dur i agor y gwlân ar gyfer ei gribo.

Cynhyrchwyd yr heislan tua diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg (dyfeisiwyd fersiynau wedi’u pweru yn y ddeunawfed ganrif). Cyn hynny gwnaed y gwaith â llaw, trwy daro’r cnu â ffyn helyg.

Daw’r peiriant cribo sydd yn yr Amgueddfa o felin wlân Abaty, Castell Nedd. Fe’i dyfeisiwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac fe’i defnyddiwyd i baratoi gwlân ar gyfer ei nyddu. Mae’r peiriant cribo’n cribo’r gwlân wedi iddo gael ei heislanu, gan baratoi’r ffibrau i’w nyddu.

Roedd gan Felinau Cambrian, Dre-fach Felindre bedwar peiriant cribo 20 metr o hyd ac yn pwyso 10 tunnell yr un. Roeddynt yn hanfodol ar gyfer masgynhyrchu gan fod gwlân wedi’i gribo’n sâl yn torri wrth ei nyddu, yn gwastraffu amser ac arian, ac yn gostwng safon yr edafedd a’r brethyn a wnaed ohono.

Roedd yr Olwyn Fawr sydd ar ddangos yn gyffredin erbyn y 1300au. Roedd angen sefyll i’w gweithredu, ac roeddynt yn gymharol rhad i’w prynu fel bod hyd yn oed teuluoedd tlawd yn gallu fforddio eu prynu. Yn achos y droedlath, neu Olwyn Ynys Môn, dyfais ddiweddarach a drutach, gallai’r nyddwr weithio wrth eistedd.

Mae un o fulod nyddu gwreiddiol Melinau Cambrian yn yr Amgueddfa heddiw. Fe’i defnyddiwyd i nyddu trwy gydol oes aur y busnes ac ymlaen i’r 1960au.

Gallwch hefyd weld:

Ar gyfer cribo, nyddu a dirwyn

  • Dirwynydd yr edafedd – troi edafedd yn genglau neu beli
  • Ffrâm nyddu - nyddu’r gwlân yn edafedd
  • Dirwynydd edafedd yr anwe - dirwyn edau o’r côn i’r werthyd ar gyfer nyddu

Ar gyfer ystofi, gwehyddu a gorffennu

  • Gwŷdd llaw, gwŷdd Dobcross, gwŷdd Butterworth a Dickinson – gwehyddu’r edau’n frethyn
  • Gwŷdd troedlath Hattersley - gwehyddu brethyn lled cul
  • Gwŷdd Dobcross 90”– gwehyddu brethyn
  • Peiriant codi ceden - codi’r geden i gael gorffeniad meddal
  • Trowasgwr mawr (Wuzzer) – tynnu dŵr o’r brethyn, fel peiriant sychu dillad
  • Golchwr a chafn hidlo – Diseimio a golchi’r brethyn
  • Peiriant pannu – diseimio, golchi a chrebachu’r brethyn
  • Deintir – sychu’r brethyn wrth ei gario trwy gyfres o bibau stêm poeth
  • Peiriant codi ceden - codi’r geden i greu gorffeniad meddal
  • Peiriant rholio a phlygu – rholio’r brethyn, neu ei blygu’n bletiau
  • Gwasg Stêm – defnyddid i greu gorffeniad llyfn
  • Gwasg boeth – rhoi gorffeniad llyfn i siolau
  • Gwasg oer – dal y wasg i mewn nes bodd y siolau’n oeri

Gwybodaeth

Map

Dre-fach Felindre
Ebrill–Medi: 10am–5pm, pob dydd; Hydref–Mawrth: 10am - 5pm, Maw–Sad

Ffôn:
(029) 2057 3070

Switsfwrdd (cost galw safonol): 0300 111 2 333

» Gwybodaeth i ymwelwyr a sut i gyrraedd

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.