Dewi Sant

Ar Fawrth 1af bob blwyddyn, byddwn ni'r Cymry'n dathlu penblwydd ein nawddsant, Dewi Sant.

Beth ydym ni'n gwybod am fywyd Dewi Sant?

Ychydig iawn am wyddom i sicrwydd am hanes ei fywyd. Daw'r rhan fwyaf o'r wybodaeth o Fuchedd Lladin a ysgrifennwyd amdano gan Rygyfarch tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg.

Pryd oedd Dewi Sant yn fyw?

Yn ôl Rhygyfarch, bu farw Dewi yn y flwyddyn 589.

Enw ei fam oedd Non, ac roedd ei dad, Sant, yn fab i Geredig, brenin Ceredigion. Wedi iddo gael ei addysg yng Ngheredigion, fe aeth Dewi ar bererindod trwy dde Cymru a gorllewin Lloegr, lle sefydlodd ganolfannau crefyddol o bwys megis Glastonbury a Croyland. Aeth hefyd ar bererindod gyda Theilo a Phadarn i Gaersalem, lle cafodd ei wneud yn archesgob.

Pam mai Dewi yw Nawddsant Cymru?

Fe ddaeth yn ôl i fyw yng Nglyn Rhosyn (Tyddewi), yn ne-orllewin Cymru, lle ffurfiodd gymuned grefyddol asgetig a llym iawn o ran ei ffordd o fyw. Dywedir iddo gyflawni nifer o wyrthiau - ar un achlysur, pan oedd yn pregethu mewn senedd yn Llanddewi Brefi, fe barodd i'r ddaear godi o dan ei draed, fel y gallai pawb ei weld a'i glywed.

Mae'n anodd gwybod faint o goel y gellir ei roi ar y Fuchedd a ysgrifennodd Rhygyfarch. Dylid cofio mai mab i Archesgob Tyddewi oedd Rhygyfarch, a bod y Fuchedd yn ymgais i godi statws Tyddewi yn wyneb bygythiadau o du Caer-gaint a'r Normaniaid.

Sut y daeth Dewi yn enwog?

O'r 12fed ganrif ymlaen, lledodd bri Dewi trwy dde Cymru i Iwerddon a Llydaw. Daeth Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn gyrchfan boblogaidd i bererinion, yn enwedig wedi i'r Pab gydnabod Dewi yn swyddogol fel sant ym 1120.

Ceir cyfeiriadau at Ddewi ym marddoniaeth beirdd y cyfnod megis Iolo Goch a Lewis Glyn Cothi. Ym 1398, rhoddwyd gorchymyn i bob eglwys yn nhalaith Caer-gaint gadw gwyl Ddewi. Er iddo ddarfod fel gwyl grefyddol yn sgîl y Diwygiad Protestanaidd yn ystod y 16eg ganrif, datblygodd diwrnod penblwydd Dewi yn wyl genedlaethol o'r ddeunawfed ganrif ymlaen.

Sut 'mae pobl yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi Sant heddiw?

Bellach mae ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru'n dathlu ar Fawrth 1. Y traddodiad ar y diwrnod hwnnw yw gwisgo cenhinen neu genhinen Bedr - dau o'n harwyddion cenedlaethol - a gwelir plant ifainc yn gwisgo'r wisg genedlaethol. Ond pa mor agos yw'r gwisgoedd hyn at beth oedd pobl yn ei wisgo yn y gorffennol? Dysgu mwy am y 'Wisg Gymreig Go Iawn'.

Gadael sylw