Dylanwad yr ymfudwyr Cymreig

Australia House, Llundain
Australia House, Llundain

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed ganrif, symudodd miliynau o bobl o bob cwr o'r byd i wledydd eraill i chwilio am waith. Roedden nhw am newid eu bywydau, blasu arferion gwaith newydd neu gael antur mewn gwlad wahanol.

Aeth llawer ohonyn nhw o Cymru â'n sgiliau diwydiannol traddodiadol gyda nhw. Helpodd rhai i greu llwyddiant economaidd parhaol yn eu gwledydd newydd. Aeth eraill ati i addasu eu sgiliau neu i ddysgu sgiliau newydd. Llwyddodd rhai i ennill arian a bri mawr. Cafodd eraill fywydau llwyddiannus mwy di-nod, gan ymgartrefu a magu teuluoedd. Daeth rhai noôl adref wedyn, ond ni welodd eraill eu mamwlad byth eto.

Yma byddwn yn dangos y gwahanol ddiwydiannau o Gymru a allforiodd weithwyr ac arbenigedd i bedwar ban y byd. Beth oedd y diwydiannau a'r sgiliau hyn? I le aeth y gweithwyr? Pam oedd pobl yn gadael, a sut? Pa werthoedd a thraddodiadau aeth gyda nhw? Pa effaith gafodd eu hymadawiad ar Gymru?

Glo

Glofa Cymreig, Kentucky
Glofa Cymreig, Kentucky

Roedd ein diwydiant glo'n llewyrchus dros ben tua diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau'r ugeinfed ganrif. Roedd y byd cyfan yn troi aton ni am arbenigedd a chyngor.

Wrth i wledydd eraill ddechrau datblygu eu heconomi eu hunain, aethant ati i fanteisio ar ffynonellau glo lleol. Roedd gan lowyr Cymru'r sgiliau allweddol, ac o ganlyniad fe'u cyfogwyd gan gwmnïau glo tramor. Cynigiwyd cyfogau hael iddynt i ddatblygu a rheoli pyllau glo tramor. Ffurfodd y glowyr gymunedau mawr ym meysydd glo Awstralia ac America.

Helpodd peirianwyr glo o Gymru i ddatblygu'r diwydiant yn Ne Affrica a hyd yn oed Tsieina, ac erbyn heddiw mae Tsieina'n cynhyrchu ac yn defnyddio mwy o lo nag unman arall yn y byd.

Aeth glowyr o Gymru i Loegr hefyd. Roedd yna gymuned fawr o Gymry yng Nghaint, lle datblygwyd y maes glo ar ddechrau'r ugeinfed ganrif.

Yr ardaloedd pwysicaf lle'r aeth glowyr o Gymru I gynhyrchu glo oedd taleithiau Ohio a Pennsylvania yn UDA.

Tyfodd tref Scranton, Pennsylvania yn ganolbwynt i'r casgliad mwyaf o Gymry alltud. Mae llawer o enwau strydoedd yn adlewyrchu treftadaeth yr ardal, er enghraifft, Jones Street, Evans Court ac Eynon Street. Adeiladwyd llawer o gapeli yno yn y dull Cymreig. Roedd llawer o bobl yn siarad Cymraeg, ac roedd lle pwysig i'r iaith yn y capeli, mewn Eisteddfodau ac mewn papurau newydd.

Hyd yn oed os nad oedd cefnogwyr ariannol y pyllau'n Gymry neu o dras Gymreig, roedd yn well gan lawer ohonynt gyfogi rheolwyr profadol o Gymru. Yn eu tro, byddai'r rheolwyr yn tueddu i gyfogi glowyr Cymreig. Er i hyn feithrin teimlad cryf o frawdgarwch ymysg y gweithwyr o Gymru, gallai arwain at broblemau ymysg eu cydweithwyr o wledydd eraill.

Copr

Adfeilion y gweithfeydd copr Burra Burra
Adfeilion y gweithfeydd copr yn Burra Burra, New South Wales, Awstralia

Cymru oedd yn arwain y diwydiant mwyndoddi copr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y gweithfeydd yn ardaloedd Abertawe a Threffynnon yn cynhyrchu mwy na hanner copr y byd i gyd.

Roedd diwydiant copr UDA yn fwy llwyddiannus o lawer na'r diwydiant yng Nghymru. Yn Awstralia roedd cyfenwad mawr o fwynau copr a arweiniodd at dwf y tref mwyndoddi yn ardal Spencer Gulf, de Awstralia o'r 1860au ymlaen. Ymfudwyr oedd y gweithwyr yn y dyddiau cynnar, ac roedd bron pob un yn hanu o ardal Abertawe.

Cymry oedd piau'r pwll a'r gwaith mwyndoddi yn Burra Burra, de Awstralia, a recriwtiwyd gweithwyr o ardal Casllwchwr a Llanelli. Yn y pendraw, sefydlu'r gweithfeydd mwyndoddi hyn fu'n bennaf gyfrifol am ddod â goruchafaeth ddiamheuol Abertawe ym marchnadoedd copr y byd i ben.

Wrth i ffynonellau copr ddechrau lleihau ym Mhrydain ac Ewrop, dechreuodd Abertawe fewnforio mwynau copr o wledydd fel Chile. Yn y 1860au helpodd gweithwyr mwyndoddi o Gymru i sefydlu gweithfeydd yn Chile ac erbyn heddiw, Chile yw un o gynhyrchwyr mwyaf y byd.

Aur

John Davies o Dalsarnau, Gwynedd, gyda'i frawd a'i gyfaill chwilio am aur
John Davies o Dalsarnau, Gwynedd, gyda'i frawd a'i gyfaill. Reoddynt yn chwilio am aur yn Queensland, Awstralia yn y 188au

Mae pobl wedi bod yn mwyngloddio aur yng Nghymru'n ysbeidiol ers miloedd o fynyddoedd, ond ni chyfogodd y diwydiant lawer o weithwyr erioed. Serch hynny, ymunodd llawer o Gymry â'r 'Rhuthrau am Aur' enwog yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Denodd yr aur a ddarganfuwyd mewn ardaloedd o UDA, Canada ac Awstralia bobl o bedwar ban y byd. Methiant fu ymgais llawer ohonynt i ganfod aur, ac aethant ati'n hytrach i chwilio am waith arall neu hel eu pac. Llwyddodd ambell un i ennill bywoliaeth o aur; prin iawn oedd y bobl a wnaeth arian mawr ohono.

Ganwyd George Hall ger y Gelli Gandryll ym 1855. Datblygodd gadwyn y Gwalia o weithfeydd aur yng ngorllewin Awstralia yn y 1890au. Llwyddodd y gweithfeydd i wneud elw anferth i'w gyfogwyr ac enillodd Hall arian mawr iddo ef ei hun, er bod rhai o'i drafodion busnes braidd yn amheus.

Mae hanes Harry Jones o'r gogledd yn fwy nodweddiadol. Ymfudodd i Columbia Brydeinig, Canada ym 1862 gyda 'Chwmni'r Anturiaethwyr Cymreig'. Parhaodd i chwilio am aur yno nes iddo farw yn 95 oed yn y 1930au.

Haearn

Henry Taylor o Flaenafon gyda gweithwyr yn Hughesovka, 1890au.
Henry Taylor o Flaenafon gyda gweithwyr yn Hughesovka, 1890au.

Cymru oedd yn arwain y ffordd yn y gwaith o ddatblygu'r diwydiant haearn ym Mhrydain ac nid yw'n syndod felly mai ymfudwyr o Gymru oedd llawer o arweinwyr y diwydiant rhyngwladol yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Daeth John Vaughan o waith haearn Dowlais yn rheolwr yn Newcastle upon Tyne, Lloegr. Yno cyfarfu â Henry Bolckow, cyfrifydd o'r Almaen. Mae'n debyg mai'r ddau oedd yn gyfrifol am sefydlu diwydiant haearn Cleveland.

Cyfogodd cwmni Bolckow Vaughan lawer o weithwyr Cymreig. Un o'r rhain oedd Edward Williams, ŵyr y bardd Iolo Morganwg. Aeth Williams ymlaen i brynu gwaith haearn arall a dod yn faer Middlesbrough.

Yn UDA, daeth Ohio a Pennsylvania'n ganolfannau pwysig i'r diwydiant haearn, gan ddenu llawer o Gymry. Ond nid pob un o'r unigolion hyn oedd wedi'u hyfforddi yn ffowndrïau Cymru. Yn ne Ohio sefydlwyd llawer o weithfeydd haearn gan ymfudwyr amaethyddol o Geredigion.

Tref haearn Hughesovska oedd enw gwreiddiol dinas fodern Donetsk yn yr Wcrain, ac fe'i sefydlwyd gan John Hughes o Ferthyr Tudful. Cyfogwyd llawer o Gymry yno o 1869 ymlaen nes iddyn nhw gael eu hel allan yn ystod Chwyldro Rwsia ym 1917.

Llechi

Griffith Owen-Jones a'i wriag Kate
Griffith Owen-Jones a'i wriag Kate, a symudodd o Rhostryfan, Gwynedd i Granville, Talaith Efrog Newydd

Defnyddiwyd llechi fel deunydd toi yn Ewrop. Allforiwyd llechi o Gymru i bob cwr o'r byd ar gyfer projectau adeiladu pwysig. Roedd y ffaith i lechi gael eu darganfod mewn llawer o wledydd gwahanol yn un o nifer o ffactorau economaidd a barodd i weithwyr o Gymru symud i'r ardaloedd hynny.

Y gogledd-orllewin sy'n enwog am ei llechi, ac o'r ardal honno yr ymfudodd rhan fwyaf o weithwyr y diwydiant llechi. Rhwng 1845 ac 1851 gadawodd bron i 1,500 o bobl dref Bethesda a Llanberis am chwareli llechi Vermont, UDA. Roedd cymunedau llechi mawr yn nhaleithiau Pennsylvania ac Efrog Newydd hefyd, oedd yn troi o gwmpas tref Granville a Fair Haven. Roedd y diwydiant llechi yn ffynnu mewn o leiaf chwe thalaith arall, a Chymry oedd y rhan fwyaf o'r gweithwyr yno.

Roedd chwareli llechi yn Newfoundland, Canada a Tasmania, Awstralia hefyd, a llwyddodd y rhain i ddenu gweithwyr o Gymru o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen. Ymfudodd Richard Jones, rheolwr chwarel lechi o Fethesda i Prwsia (gogledd-ddwyrain yr Almaen) ym 1857.

Dur

Gwaith Dur Lithgow, New South Wales, Awstralia, 1920s
Gwaith Dur Lithgow, New South Wales, Awstralia, 1920s

Addaswyd llawer o'r canolfannau haearn i greu dur, sy'n ddeunydd cryfach, mwy amlbwrpas. Nid yw'n syndod i'r Cymry wneud cyfraniad pwysig at y newid hwn.

Ym Middlesbrough, Lloegr, y cwmni Cymreig Bolckow Vaughan oedd prif gynhyrchydd dur y byd rhwng 1885 a 1914. Yn UDA, dechreuwyd cynhyrchu dur yn ogystal â haearn mewn canolfannau haearn fel Pennsylvania ac Ohio. Ym 1899, ymfudodd Samuel J. Evans, gweithiwr tunplat o'r Betws yn Sir Gâr, i Aliquippa, Pennsylvania lle bu'n gweithio yn y ffatri ddur yn gwneud gwaith rholio. Priododd â Bess Parry, a anwyd i rieni Cymreig yn Pennsylvania.

Gyda chymorth y gweithwyr Cymreig, datblygwyd diwydiannau dur yn Awstralia ac mewn gwledydd eraill. O ganlyniad, dirywiodd ein diwydiant dur ni wrth i'r galw am allforion leihau. Unwaith eto, bu'n rhaid i weithwyr o Gymru ymfudo i chwilio am waith yn y diwydiant, er bod llai o alw am eu sgiliau a'u technegau erbyn y 1950au am eu bod, i bob pwrpas, yn hen ffasiwn.

Llongau

Syr Alfred Lewis Jones
Syr Alfred Lewis Jones

Mae gan Gymru 1,200km (750 milltir) o arfordir a hanes morwrol hir. Teithiodd morwyr o Gymru dros y byd i gyd yn allforio nwyddau o Gymru ac yn mewnforio deunyddiau crai ar gyfer diwydiant. Roedd llongau Cymreig ymysg y mwyaf adnabyddus ym maes masnach forwrol ac roedd perchnogion y cwmnïau ymysg y bobl fwyaf cefnog.

Gan fod gogledd Cymru mor agos at y porthladd mawr yn Lerpwl, nid yw'n syndod mai Cymry oedd llawer o berchnogion llongau mawr y ddinas. Un o Sir Gâr oedd Syr Alfred Lewis Jones yn wreiddiol, a dechreuodd weithio fel prentis i'r African Steamship Company ym 1857 pan oedd yn 12 oed. Erbyn 1900 roedd yn berchen ar ran fwyaf y cwmni. Sefydlodd Ysgol Meddygaeth Drofannol Lerpwl.

Oherwydd natur eu gwaith, teithiodd morwyr o Gymru i bedwar ban byd ac ymgartrefodd llawer ohonyn nhw mewn gwledydd eraill. Teithiodd William Jones o Niwbwrch, Môn i Awstralia ar longau ei ewythr, ac ymgartrefodd yn Burnie, Tasmania ym 1872 pan oedd yn 30 oed. Daeth yn berchennog llongau a diwydiannwr enwocaf yn yr ardal maes o law.

Mwyngloddio Metel

Mwynfa Plwm Owen's Lake, Swansea, California
Mwynfa Plwm Owen's Lake, Swansea, California

Welsh people were renowned for their mining expertise. As well as coal, they were experienced at excavating gold, iron, lead and copper ores.

As frontiers opened up in developing countries, Welsh miners were often to be found at the forefront. As well as miners, Wales provided some of the most experienced mine managers and engineers in the world. Demand for their skills led to the payment of good wages.

Welsh miners were second in number only to Cornishmen in the metal mines of the western USA.

Some metal mines in India and South Africa were developed by Welsh lead miners in the late 19th century. Both countries were part of the British Empire at the time and the declining lead industries in Wales meant there were people looking for opportunities in new areas.

The widening search for copper ores lead Welsh companies to open new mines in Newfoundland, Canada and Cape Colony, South Africa.

Tunplat

Llythyr yn cymeradwyo John Williams
Llythyr yn cymeradwyo John Williams

Cymru hefyd oedd un o brif gyfenwyr y byd ym maes cynhyrchu tunplat. Ar ddechrau'r 1890au cynhyrchwyd dros 80% o dunplat y byd yn ne Cymru.

Wynebodd y diwydiant yng Nghymru argyfwng ym 1891 pan gyfwynodd UDA Tariff McKinley. Codwyd y tariff hwn ar nwyddau oedd yn cael eu mewnforio er mwyn sicrhau na allent gystadlu â'r nwyddau a gynhyrchwyd yn America. Bu'n rhaid i lawer o weithfeydd yng Nghymru gau dros dro neu gynhyrchu llai a diswyddo gweithwyr. Yr un pryd, cynyddodd y galw am weithwyr tunplat medrus yn America, gan arwain at lawer o ymfudo.

Cyfarfu Lewis a David John Thomas, gweithwyr tunplat o Bantyffynnon, Sir Gâr â'u ffrindiau am y tro olaf ym 1895. Cofnodwyd y cyfarfod yn y cyfnodolyn Industrial World:

'There's no need to say where the two brothers were heading, because so many of the Alcan-workers of Wales are heading west, just as the cockles congregate on Penclawdd beach... Many Welsh have left their native land for America, and that for various reasons...'

Diwydiannau Eraill

William Morris Hughes
William Morris Hughes

Nid pawb yng Nghymru oedd yn gweithio yn y diwydiannau trwm 'traddodiadol' wrth gwrs. Roedd llawer yn gweithio mewn diwydiannau eraill ac aethant ati i drosglwyddo'r sgiliau roedden nhw wedi eu dysgu mewn pyllau, ffowndrïau a gweithfeydd i weithleoedd eraill. Aethant â'u sgiliau dramor hefyd, gan adael eu hôl ar wledydd eraill.

Mae'n ymddangos bod lletygarwch Cymreig wedi teithio'n dda wrth i sawl bar a thafarn gael eu rheoli gan Gymry. Enwyd Ynys Ellis yn Efrog Newydd, lle daeth miliynau o ymfudwyr i dir America am y tro cyntaf, ar ôl Samuel Ellis, Cymro oedd yn berchen ar dafarn yno yn y ddeunawfed ganrif.

Daeth y Cymry alltud hyn yn enwog am feithrin athrawon, pregethwyr a gwleidyddion yn eu cymunedau. Magwyd William Morris Hughes, seithfed Prif Weinidog Awstralia, ar fferm ei fodryb yn Llandudno. Symudodd William Meirion Evans, chwarelwr llechi o Wynedd, i fwyngloddiau copr de Awstralia. Fe oedd y Cymro cyntaf i fynd yn bregethwr ar y cyfandir. Ar ôl cael ei ordeinio fel gweinidog yn UDA, dychwelodd i Awstralia lle parhaodd i bregethu yn ogystal â golygu dau bapur newydd Cymraeg.

Patrymau Ymfudo

Cyfrifiad 1881 o Flaenrhondda.
Cyfrifiad 1881 o Flaenrhondda. Ganwyd plentyn hynaf y teulu Griffiths yn America, a'r ieuengaf yng Nghymru.

Nid pawb a adawodd Gymru am fywyd newydd dramor ffarweliodd â'u mamwlad am byth. Daeth llawer o bobl adref am bob math o resymau. Yr enw am hyn yw mudo yn ôl.

Yn y Porth, Cwm Rhondda, mae ardal a elwir yn 'America Fach.' Roedd llawer o drigolion yr ardal yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi treulio cyfnod yn byw yn UDA cyn troi am adref. Enw'r dafarn leol yw The New York.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ymfudodd canran is o bobl Cymru o'i chymharu ag Iwerddon, yr Alban a Lloegr. Daeth mwy o Gymry adref hefyd. Mae amryw o resymau am hyn. Mae'n debyg bod y lefelau uchel o gyfogaeth ddiwydiannol yng Nghymru yn galluogi mwy o bobl i ddod adref yn ystod cyfnodau o ffyniant economaidd.

Damcaniaeth arall yw hiraeth yn eu tynnu nôl. Mae'n debyg bod rhai pobl wedi cael blas ar symud. Gadawodd llawer o bobl Gymru am gyfnod byr cyn dod adref, dim ond i adael am wlad wahanol wedyn.

Wrth symud dramor i chwilio am waith byddai'r rhan fwyaf o bobl yn gwybod ymlaen llaw i ble roedden nhw'n mynd. Yn aml iawn roedd swydd yn disgwyl amdanyn nhw, teulu a ffrindiau yno'n barod a chymuned o bobl o'u mamwlad. Ond weithiau, bydden nhw'n symud ymlaen eto, mwy nag unwaith efallai, cyn ymgartrefu mewn un lle. Ymfudo fesul cam yw'r enw am hyn.

Ganwyd Abraham T. Lewis ym 1840 ym Mrymbo, tref haearn a glofaol ger Wrecsam. Symudodd i Hanley, Sir Stafford, wedyn i Shenandoah, Pennsylvania, UDA, oedd hefyd yn dref glofaol. Ym 1879 symudodd i Russell Gulch, tref mwyngloddio arian yn Colorado. Yn ddiweddarach symudodd i'r gogledd i Washington Territory ac yna i Nanaimo, Canada. Ailgydiodd yng ngwaith y glöwr yno, a bu farw mewn ffrwydrad ym 1887.

Roedd hi'n gyffredin i un aelod o deulu fynd dramor ac i'r lleill ddilyn ar ôl iddo ddod o hyd i waith a chartref. Ymfudo cadwyn yw'r enw am hyn. Byddai'r gwragedd a'r plant yn teithio misoedd neu hyd yn oed fynyddoedd ar ôl y dynion yn aml iawn. Weithiau byddai brodyr, chwiorydd, rhieni, ffrindiau a chymdogion yn cael eu perswadio i ymfudo yn sgil newyddion o dramor.

Radicaliaeth

Bois Breaker yn Pennsylvania.
Bois Breaker yn Pennsylvania. Dechreuodd nifer o fechgyn ifanc o Gymru weithio'n ifanc iawn yn America.

Roedd gweithwyr diwydiannol o Gymru'n dod o ardaloedd lle'r oedd yr undebau llafur trefnus iawn. Roedden nhw'n adnabyddus am sefyll dros eu hawliau, amodau gwaith diogel a chyfogau teg. Wrth adael eu mamwlad i chwilio am waith aethon nhw â'r rhinweddau hynny — a'r parodrwydd i frwydro — gyda nhw.

Ymfudodd John Owens i Ohio o Gwm Clydach pan oedd yn blentyn yn y 1890au. Collodd un o'i goesau mewn damwain ac aeth ati i gadw'n brysur trwy weithio dros yr undeb. Erbyn diwedd y 1930au roedd yn llywydd yr United Mine Workers of America yn Ohio. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd daeth yn Drysorydd Ysgrifennydd Rhyngwladol yr UMWA, gan aros yn y swydd tan 1970. Owens fu'n gyfrifol am greu'r system iechyd a lles gyntaf ar gyfer gweithwyr UDA.

Radicaliaeth Gymreig gafodd y bai am y trafferthion yn y diwydiant ceir Prydeinig ddiwedd y 1970au, er bod y rhan fwyaf o'r ffatrïoedd y tu allan i Gymru. Roedd llawer o'r gweithwyr yn y ffatrïoedd cynhyrchu ceir yn Rhydychen a Birmingham yn hanu o Gymru. Roedden nhw wedi ymfudo i chwilio am waith wrth i'n diwydiannau traddodiadol ddioddef yn sgil y dirwasgiad economaidd cyn ac ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Yn America cymerodd rhai cyfogwyr yn erbyn gweithwyr o Gymru oherwydd eu henw am fod yn flwriaethus.

Diwylliant Cymraeg

Y <em>Welsh Ladies Quartette</em>, grŵp canu o Seattle, Talaith Washington, 1932.
Y Welsh Ladies Quartette, grŵp canu o Seattle, Talaith Washington, 1932.

Fel llawer o ymfudwyr eraill, aeth y Cymry â'u diwylliant i'r gwledydd newydd gyda nhw. Mewn lle dieithr a newydd, roedd cadw caneuon, straeon, ieithoedd a thraddodiadau cyfarwydd yn helpu ymfudwyr i ymdopi â'r anghyfarwydd.

Y capel oedd canolbwynt y bywyd Cymreig mewn llawer o dref a phentref. Yn ogystal â'u swyddogaeth grefyddol, defnyddiwyd y capeli fel neuaddau cymunedol, canolfannau lles a llochesau dros dro i newydd¬ddyfodiaid. Yn aml iawn, roedd pensaernïaeth capeli Cymreig dramor yn debyg iawn i'r capeli gartref.

O ganlyniad i'r Ysgol Sul a'r arfer o ddarllen y Beibl, roedd lefelau uchel o lythrennedd ymysg yr ymfudwyr Cymreig. Roedd y Gymraeg yn fyw ym mhob cymuned lle'r oedd llawer o Gymry wedi ymgartrefu, ac yn cael ei throsglwyddo i'r cenedlaethau nesaf. Dechreuwyd cyhoeddi Y Drych ym 1851, un o nifer o bapurau newydd Cymraeg ar gyfer Americanwyr.

Yr Eisteddfod yw uchafbwynt dathliadau diwylliannol Cymraeg a Chymreig, ac roeddent yn gyffredin iawn mewn tref lle'r oedd cymunedau Cymreig ym mhob cwr o'r byd.

Menywod

 Paratoi bwyd ar gyfer Cymanfa Ganu, Eglwys Peniel, Pickett, Wisconsin,1946.
Paratoi bwyd ar gyfer Cymanfa Ganu, Eglwys Peniel, Pickett, Wisconsin,1946.

Er taw dynion oedd y mwyafrif o'r gweithwyr diwydiannol, roedd menywod yn bwysig iawn i'r cymunedau mudol. Yn aml iawn, byddai'r dynion yn teithio i wlad newydd ar eu pennau eu hunain i gael gwaith a sefydlu cartref. Byddai'r gwragedd a'r plant yn dilyn wedyn. Yn y cyfamser, bu'n rhaid i'r gwragedd gynnal eu hunain a'u plant. Roedd menywod yn amlwg iawn yn y gwaith o drefnu gweithgareddau cymunedol fel Eisteddfodau, addysg a diwygiadau cymdeithasol.

Roedd rhai menywod yn gweithio ym maes diwydiant. Yng Nghymru, cyfogwyd llawer o fenywod mewn gweithfeydd tunplat. Ym 1895 cyfogodd gweithfeydd Tunplat Monongahela yn Pittsburgh, Pennsylvania ymfudwraig o Gymru o'r enw Hattie Williams i hyfforddi menywod i wneud yr hyn a ystyriwyd yn waith dynion. Arweiniodd hyn at brotestio yma ac yn UDA.

Roedd menywod yn cyfrannu at fywyd masnachol mewn ffyrdd eraill hefyd. Yn Seland Newydd, llwyddodd Mary Jane Innes (Lewis gynt) o Lanfaches, Sir Fynwy i reoli bragdy ei diweddar ŵr am fynyddoedd lawer.

Enwau llefydd

New South Wales, Awstralia
New South Wales, Australia

Roedd hi'n gyffredin i ymfudwyr o bob gwlad enwi eu haneddiadau newydd ar ôl llefydd yn eu mamwlad. Roedd hyn yn ffordd o ddathlu eu hunaniaeth a chadw cysylltiad â'u mamwlad.

Mae'n bosibl olrhain tarddiad llawer o enwau llefydd ym mhob cwr o'r byd drwy'r cysylltiadau â'r bobl a'u sefydlodd. Yn ardaloedd llechi Pennsylvania, UDA, enwodd Robert Jones dref Bangor ar ôl ei dref enedigol.

Aeth ati i annog llawer o bobl eraill o'r gogledd i ymfudo i'r ardal a gweithio yn ei chwareli llechi. Mae o leiaf pymtheg lle o'r enw Bangor yn UDA, tri yn Awstralia a phedwar yng Nghanada.

Mae tref Bryn Mawr, Pennsylvania yn gartref i goleg enwog, ond ni chafodd ei henwi ar ôl y dref ym Mlaenau Gwent. Un o Ddolgellau oedd sefydlydd y dref, Rowland Ellis, ac aeth ag enw fferm ei deulu gydag ef.

Mae rhai llefydd, fel Abertawe yn Ontario, Canada, wedi'u henwi felly am fod y dirwedd mor debyg i ardal y dref wreiddiol yng Nghymru.

Gadael sylw