Storïau
Marchog Ceunant y Cyffdy
Sain:
Margaret D Jones
Stori oedd hi am eneth yn y Cwm 'ma [Cwm Tylo]. Dwi ddim yn siŵr iawn yn ble roedd hi'n [byw]. Oedd hi'n forwyn, dwi'n meddwl, yn un o amaethdai'r Cwm 'ma, yndê. Ac wedi mynd lawr i'r Bala, ar ryw noson ffair, ma'n debyg, ac yn cerdded adre, [wyddoch] chi, o'r Bala - shwrne o beder i bum milltir heleth, yndê. Ac yn dwad - wedi codi i fyny'n Llanecil fanne - yn dwad dros ryw ddarn o weundir ryden ni'n 'i alw'n Ffridd y Fondro. Ac, yn rhyfedd iawn, ar Ffridd y Fondro 'ma dyma ddyn i'w chwarfod hi, wyddoch chi, ac yn twyso ci mawr, gwyn. Wel, oedd hi'n methu deall. A dyma fo'n gofyn:
'Nosweth dda', medde fo wrthi, felne, a dyma fo'n cynnig - 'gin bod hi'n o hwyr, fyse well imi ych danfon chi adre, dwch?', medde fo.
'Wel, na', medde hithe, 'does gynna i ddim ofn nos', medde hi, 'o gwbwl, ond mae gen i ofn cŵn yn fy mywyd', medde hi. 'Chyma i - na, ddim diolch yn fawr ichi.'
Ac yn 'i blaen â hi. Ac wedi dwad dipyn bach wedyn, ichi, yn rhyfedd iawn, beth oedd yn 'i chwarfod hi wedyn ond dyn yn twyso buwch wen.
'Nos da', medde fo, ac yn 'i chyfarch hi run fath yn union [ag o'r blaen]. 'Gai gynnig cymwynas ichi. Dech chi allan yn o hwyr', medde fo, 'ga'i gynnig cymwynas ichi? Ga'i ych danfon chi?'
'Na chewch wir', medde hithe, felne, 'does gynna i ddim ofn nos', medde hi 'ond ma genna i ofn gwartheg gynddeiriog.'
Wel, hynny fu. Ymlaen â hi, beth bynnag. Wel, rwan, pan ddaeth hi yn 'i blaen, ichi, i ryw le - Penyrafel oedden ni'n 'i alw fo, ar ben top, cyn cychwyn i lawr rwan i olwg y Parc, yndê - dyma 'ne ŵr ifanc yn marchogeth ceffyl [gwyn] yn dwad i'w chwarfod hi.
'O, helo', medde fo, 'pwy 'di'r ferch ifanc hardd 'ma sy'n cerdded adre'i hun? Ga'i gynnig danfon chi adre?'
'Na chewch, yn siŵr', medde hithe.
'Wel, well imi gael', medde fo.
'Na, chewch wir, well gen i fynd', medde hi, felne, 'achos mi ddeuda i wrthoch chi pam. Dwi'n hoff iawn o ferlod', medde hi, 'ond mae'n gas iawn genna i farchogwyr.'
'Wel, welwch, yntê', medde'r marchogwr, a dyma fo'n disgyn i lawr oddi ar y cyfrwy. 'Cymrwch y merlyn yma ichi gael mynd ar 'i gefn o.'
A dyma fo'n 'i chodi hi ar y cyfrwy ac yn 'i gyrru hi'n 'i blaen. A dyma hi'n dal i ddwad rwan ar gefn y ceffyl gwyn 'ma. Ac wedi dwad ryw dipyn i lawr dest i'r golwg at y Cyffdy, fanna, dyw! dyma hi'n meddwl: 'Deiar', medde hi, 'dwi wedi bod yn anniolchgar', medde hi, felne, 'cymryd y merlyn 'ma i fynd adre a gadel y marchogwr i fynd lle licie fo.' Ac yn hollol ddisymwth, felne, o'i blaen hi mi wele ddryse mawr yn cau'r ffordd, [fel] nad oedd dim gobaith iddi fynd yn 'i blaen. Duwcs! dyma hi'n dychryn dipyn rwan, a'r merlyn hefyd ryw dipyn - dychryn dipyn. Oedden nhw gyferbyn â rhyw bren celyn. (Ma'r pren celyn ma'n nodedig iawn. Mae o wrth adwy'r Cyffdy - log o bren celyn mawr.) Ac yn fanno roedd y drws 'ma wedi cau.
'O, wel', medde hi, 'y peth gore i mi rwan ydi troi yn f'ôl', medde hi, achos oedd hi'n gwybod 'i bod hi 'di gadael y marchogwr i fyny ar ben yr allt. Ond, er 'i syndod, oedd 'ne ddrws wedyn wedi ciau 'rochr ucha, [fel] na fedse hi fynd yn ôl nag ymlaen. Wel, wydde hi ar y dduar be i'w wneud rwan. Ac wrth ddal i edrych yno, be wele hi ond y marchog ifanc 'ma - y gŵr ifanc 'ma - yn sefyll wrth y drws 'ma. A dyma fo'n deud wrthi:
'Wel, dyma fi wedi'ch dal chi rwan', medde fo. 'Dyma fi yn rhoid un rhybudd ichi', medde fo felne. 'Mi gewch chi fis a diwrnod' - dwn i'm pam mis a diwrnod, ond mis a diwrnod - 'i wneud ych meddwl i fyny ydech chi am fod yn wraig i mi.'
Wel, oedd hi wedi dychryn at y cynnig. Ac eto, oedd hi'n 'i weld o'n fachgen glandeg, ifanc, nobl iawn, yndê. A dyma hi'n mentro deud: 'Wel, oreit, 'te', medde hi, felne, 'mi gymra i'r her', medde hi, 'a mi ddo'i i'ch cwarfod chi mhen mis a diwrnod.' A hynny fu. A pan oedd hi'n dweud hynny - wedi addo gneud hynny - dyma'r ddau ddrws yn cilio, a dyma hi'n cael mynd yn 'i blaen, cerdded yn 'i blaen, a'r marchog yn mynd ar gefn 'i ferlyn ac yn 'i ôl.
A'r peth oedd yn syndod, medde nhad, ymhen mis a diwrnod mi ddiflannodd yr eneth. Wydde neb lle roedd hi. Na dim sylw na dim ohoni i'w gweld yn unlle, blaw mi aeth ymhen mis a diwrnod union, a mi ddiflannodd o'r golwg. Ac oedd pawb yn deud mai wedi mynd i briodi'r llanc ifanc 'ma oedd hi - Marchog Ceunant y Cyffdy.
