Iaith a Thermau'r Chwarel

'Dodd na'm sôn am Sisnag 'de…Cymraeg odd powb 'te wydoch chi.'

Er mai Saesneg a siaredai perchnogion y chwarel a'r stiwardiad gwaith, Cymraeg oedd iaith y 'Lindys' a'r 'Hen Deulu', a honno'n Gymraeg annhebyg i Gymraeg unrhyw ardal arall.  Fel unrhyw ddiwydiant arbenigol neu gymdeithas glos, yr oedd gan y chwarel lu o dermau unigryw a roddai gymeriad lliwgar ac arbennig iawn i iaith ardaloedd y chwareli.  Dyma flas ar rai ohonynt o chwarel Dinorwic:

Bodiau llwyd: Diffyg yn y llechfaen, ar ffurf marciau hanner cylch fel pen bawd.  Golygai na fyddai modd troi'r graig hon yn llechi.  Mathau eraill o farc a welid yn y llechfaen oedd dafadd (neu edafedd) a gwniadau.

Canu heddwch: yr olaf o dri chaniad - dynodai bod cyfnod saethu'r graig drosodd am y tro.

Cerrig hogia bach: cerrig llai na phedair modfedd ar ddeg o hyd. Byddai'r rybelwr yn dysgu ei grefft wrth hollti a naddu'r rhain.

Dros Bont Bala : Os oedd dyn yn cael y sac dywedid iddo gael ei yrru 'dros Bont Bala', sef y bont wrth y fynedfa i'r chwarel.

Dyn twll: Chwarelwr sy'n feistr ar y grefft o gael at y graig a'i thrin wedyn.

Ffarwel rock: Craig mor eithriadol o galed nes y byddai'n rhaid troi cefn arni, neu ffarwelio â hi.

Haldiwario: Ffraeo ac ymgecru.

Jac Do: Pan fyddai chwarelwr ar y cyflog isaf dywedid ei bod yn 'Jac Do' arno, hynny yw bod y sefyllfa yn ddu iawn.

Lybeindio: Gweithio'n galed ac egnïol dros ben.

Pen Bryn Sbïo: Bryn bychan rhyw hanner ffordd rhwng y chwarel a'r Tŷ Powdwr, lle cedwid y ffrwydron.  Gan fod yno olygfa dda o Lyn Padarn, Llyn Peris a'r Wyddfa roedd yn lle delfrydol i gael hoe fach a mwgyn - gan ofalu, wrth gwrs, gadw'r bag powdwr yn ddigon pell oddi wrth y sigarets!