Dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol
Erbyn cyrraedd diwedd y mudiad eisteddfodol cyffrous yma yn Y Fenni, yr ola
o'r eisteddfodau yn Y Fenni yn 1853, mae'n amlwg erbyn hynny fod yr Eisteddfod
ar drothwy, os mynnwch chi, cyfnod arbennig o gyffrous. Erbyn hynny mi roedd
gyda chi reilffyrdd ar hyd a lled Cymru. Mi roedd y trên bellach yn ei
gwneud hi'n bosibl i chi ddod â miloedd o bobl o bob rhan o Gymru i'r
gwahanol fannau lle fydden nhw'n cynnal yr eisteddfodau. Hynny yw, mae yna gyfnod
newydd wedi cyrraedd, ac erbyn canol y pumdegau mi roedd pobl yn dechrau sôn
am Eisteddfod Genedlaethol, hynny yw bod hi'n bryd bellach i greu un eisteddfod,
a fyddai'n flynyddol, os oedd modd, a fyddai'n flynyddol yn crisialu yr hyn
oedd y diwylliant eisteddfodol yng Nghymru.
Beth oedd pwysigrwydd y diwylliant hwnnw, beth oedd ei ran e, os mynnwch chi,
o ran cynnal morale, cynnal ysbryd y Cymry? Oherwydd pan ddewch chi wrth
gwrs at y pumdegau, y'ch chi'n dechre sôn am yr Eisteddfodau yng nghysgod
cyhoeddi y Llyfrau Gleision - y Llyfrau Gleision a welodd olau dydd wrth gwrs,
1846/47, a'r Llyfrau Gleision a wnaeth yr ymosodiad enwog hwnnw ar gymeriad
y Cymry fel cenedl a'u cael nhw yn arbennig o brin.
O'r flwyddyn 1847 ymlaen mae mor glir â'r dydd bod hi o'r pwys mwyaf i'r Cymry i greu delwedd genedlaethol newydd, delwedd mewn gwirionedd a fyddai'n amddiffyn eu henw da nhw, yn dangos eu bod nhw yn genedl a oedd yn haeddu clod, ac nid yn genedl os mynnwch chi a oedd yn haeddu ei sarhau. Ac ar gyfer delwedd o'r natur yna, wel, roedd rhaid i chi gael llwyfan, neu os mynnwch chi, ffenest siop, er mwyn i chi gael dweud wrth y byd eich bod chi wedi cael cam. Ac mae pobl o'r natur yma ych chi, ac ŷn ni'n haeddu gwell gan y byd.
Mi roedd y siarad hwnnw'n gryf erbyn y pumdegau, doedd gyda chi'r un sefydliad
cenedlaethol arall a fyddai'n gallu llwyfannu delwedd gyfadferol o'r natur yna.
Fe ddechreuwyd siarad mewn difri am Eisteddfod Genedlaethol, ac yn y flwyddyn
1858 wele ddigwyddiad llachar. Un arall o'r clerigwyr eto, John Williams ab
Ithel, a oedd wedi meddwi ar syniadau Iolo Morgannwg, ac yn credu gant y cant
yng Ngorsedd y Beirdd, ac yn ddyn hefyd a chryn dipyn o'r entrepreneur
ynglyn ag e. Mi welodd John Williams ab Ithel beth oedd arwyddocâd dyfodiad
y trên, ac mi benderfynodd e gynnal eisteddfod orseddol yn
