1789 ac eisteddfodau'r Gwyneddigion

Bronfollt arian a enillwyd gan Gwallter Mechain yn eisteddfod Corwen ym 1789, digwyddiad a ddechreuodd ddadeni eisteddfodau yng Nghymru.

Gwnaethpwyd y fedal hon yng Nghaer ar draul Cymdeithas y Gwyneddigion ar gyfer Eisteddfod Corwen ym 1789, a chyfeirir ati yn yr ohebiaeth gyfoes fel Cadair Arian. Fe'i cynigiwyd am gyfansoddi penillion ar y pryd, a dyfarnwyd Gwallter Mechain yn fuddugol dros Twm o'r Nant a Jonathan Hughes. Cythruddwyd Dr David Samwell gymaint gan y penderfyniad hwn nes iddo fynnu ymladd un o elynion Twm. Ond ni fu tywallt gwaed wedi'r cwbl, a rhoddodd Samwell ysgrifbin arian i'w ffefryn i gofnodi'r achlysur.

Ysgrifbin arian a roddwyd i Twm o'r Nant gan Dr David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg) fel gwobr gysur wedi iddo gael ei drechu trwy dwyll, yn ôl y sôn, gan Gwallter Mechain yn eisteddfod Corwen, 1789.

Mae'r flwyddyn 1789 yn hollbwysig yn hanes yr Eisteddfod. Dyma ddechrau y cyfnod modern yn hanes yr Eisteddfod. Yr hyn ddigwyddodd yn syml yw fod Tomos Jones o Gorwen, y seismon oedd â diddordeb mawr ganddo fe yn yr eisteddfodau bach oedd wedi bod yn cael eu cynnal yn y tafarnau, mi anfonodd e at y Gwyneddigion, y gymdeithas honno o Gymry alltud yn Llundain, i ofyn iddyn nhw a wnelen nhw noddi'r Eisteddfod yng Nghymru oherwydd bod eisiau sefydliad cenedlaethol mae'n debyg, a fyddai'n gallu rhoi rhyw gymaint o urddas a safon unwaith eto i'r diwylliant Cymraeg. Ac fe gytunodd y Gwyneddigion.

Ond, wrth gwrs, roen nhw'n mynnu'r hawl hefyd i ddeddfu. Os oen nhw'n mynd i noddi mi roen nhw eisiau sicrhau fod yna reolau pendant wedi'u gosod lawr - er enghraifft, mi fydden nhw yn dewis beirniaid, mi fydden nhw hefyd yn dewis y prif destunau, mi fyddai disgwyl i'r beirdd i gystadlu dan ffug-enwau. Hynny yw, oedden nhw'n llunio glasbrint os mynnwch chi o'r math o Eisteddfod gystadleuol fodern ŷn ni bellach mor hen gyfarwydd â hi. Wel, Tomos Jones o Gorwen, yn fachgen drwg braidd, mi ddywedodd e bod y Gwyneddigion yn noddi yr Eisteddfod yng Nghorwen ym mis Mai 1789. Doen nhw ddim mewn gwirionedd. Ond ym mis Medi yr un flwyddyn, yn Y Bala, mi roedd y Gwyneddigion yn noddi. Ac yn yr Eisteddfod honno, testun y gadair oedd Ystyriaeth ar Oes Dyn.

Gwrandewch ar naratif fideo gyda Hywel Teifi Edwards (angen chwaraewr QuickTime):

- Modem [673KB]:

Nesaf: