Adnoddau Ymchwil: Hanes Diwydiant Llechi Cymru

Oes gennych chi ddiddordeb yn hanes y diwydiant llechi?

Os oes gennych chi ddiddordeb mewn unrhyw agwedd o hanes y diwydiant llechi yng Nghymru, ond ddim yn siŵr ble i ddechrau pori am wybodaeth, yna gall Amgueddfa Lechi Cymru fod o gymorth. Dyma restr gryno o’r ffynonellau sydd ar gael:

Llyfrau

Un o’r ffynonellau mwyaf gwerthfawr i unrhyw un sydd ar drywydd gwybodaeth am unrhyw agwedd o hanes y diwydiant llechi yw llyfrau. Yn fras, gellir categoreiddio’r llyfrau sydd yn ymwneud a’r diwydiant llechi fel a ganlyn:

• hanes y diwydiant yn gyffredinol e.e. Lindsay, J. , A History of the North Wales Slate Industry , 1974 ;
• hanes chwareli penodol e.e. Carrington, D.C. , Delving in Dinorwig , 1994 ;
• daeareg y graig e.e. North, F.J. , The Slates of Wales , 1925 ;
• atgofion a myfyrion cyn-chwarelwyr a phobl oedd yn ymwneud a’r diwydiant e.e. Evans, J.D. , Myfyrion Hen Chwarelwyr , 1978 ;
• thrafnidiaeth oedd ynghlwm a’r diwydiant llechi e.e. Richards, A.J. , The Slate Regions of North and Mid Wales and their Railways , 1999 ;
• dangos ffotograffau o chwareli e.e. Napier, J. , Rhosydd – golwg bersonol , 1999 ;

Nofelau ffuglen sydd wedi eu gosod yn, neu wedi eu seilio ar, gymunedau chwarelyddol e.e. Hughes, T.R. , Chwalfa.

Traethodau Ymchwil

Ffynhonnell werthfawr o wybodaeth trylwyr am agweddau penodol o hanes y diwydiant llechi yw traethodau ymchwil a ysgrifennwyd gan awduron ar gyfer graddau MA, MPhil a PhD. Lleolir y traethodau ym mha bynnag Brifysgol yr oedd yr awdur yn fyfyriwr ar y pryd. Dyma ddetholiad:

• Davies, G. , Bethesda: the growth and development of a slate quarrying town, 1826-90 , Aberystwyth , 1985.
• Ellis, G. , A History of the Slate Quarrymen in Caernarvonshire in the Nineteenth Century , Bangor , 1931.
• Jones, B. , Geirfa’r Chwarel , Bangor , 1994.
• Jones, G.A. , Y Gymdeithas Chwarelyddol yng Ngwaith Kate Roberts a T.Rowland Hughes , Aberystwyth , 2000.
• Jones, G.P. , The economics and technological development of the slate quarrying industry in the Nantlle Valley, Gwynedd , Bangor , 1996.
• Jones, J.G. , The Social and Historical Geography of the Ffestiniog Slate Industry , Aberystwyth , 1959.
• Pritchard, D. , The Slate Industry of North Wales: a study of the changes in economic organisation from 1780 to the present day , Bangor , 1935.
• Richards, W.M. , A General Survey of the Slate Industry of Caernarvonshire and Meirionethshire , Lerpwl , 1933.
• Roberts, D. , The Slate Quarrying Communities of Caernarfonshire and Meirioneth, 1911-1939 , Aberystwyth , 1982.
• Sutherland, M.W. , ‘Angyles y Cartref’: Golwg ar fywyd Gwragedd yn ardaloedd chwareli llechi Sir Gaernarfon , Caerdydd , 1997.

Gwefannau

• http://www.amgueddfacymru.ac.uk/
  Gwefan yn darparu gwybodaeth gyffredinol am Amgueddfa Lechi Cymru, yn ogystal a pheth manylion am gasgliad yr amgueddfa.
• http://www.llechicymru.info/
  Adnabyddir y wefan yma fel ‘Llechwefan’. Mae’n cynnwys gwybodaeth hanesyddol am y diwydiant llechi dan y penawdau ‘diwydiant, ’cymunedau’, ‘llechfaen’, a ‘celf’; yn ogystal a dros gant o ffotograffau archifol, a mynegai i wefannau perthnasol eraill. Lluniwyd y wefan drwy gymorth Gwasanaeth Archifau Gwynedd.
• http://www.slatevalleymuseum.org
  Gwybodaeth am amgueddfa lechi yng Ngogledd America. Mae’r wefan yn cynnwys ffotograffau o’r diwydiant yng Ngogledd America; gwybodaeth gyffredinol am yr amgueddfa; cyfweliadau gyda cyn chwarelwyr a ymfudodd o Gymru i Ogledd America; a rhestr o dros gant o dermau chwarelyddol a’u hystyron.
• http://www.penmorfa.com/Slate
  Gwefan yn cynnwys cyflwyniad cyffredinol i’r diwydiant llechi yng Ngogledd a Chanolbarth Cymru. Ffynhonnell werthfawr o ffotograffau cyfoes, yn portreadu adfeilion y diwydiant llechi yn mwyafrif o ardaloedd Gogledd Cymru.
• http://www.welshslate.com/
  Gwefan yn hysbysebu cynnyrch chwareli llechi cwmni Alfred McAlpine yng Nghymru ac yng Ngogledd America.
• http://berwynslate.com/
  Gwefan yn hysbysebu cynnyrch Chwarel Berwyn (Clogau) ger Llangollen.
• http://www.wincilate.co.uk/
  Gwefan yn hysbysebu cynnyrch cwmni Wincilate o chwarel Aberllefenni.
• http://www.honister-slate-mine.co.uk/pages/home.htm
  Gwefan yn hysbysebu yr atyniad ymwelwyr yn Ardal y Llynnoedd, Lloegr, ond hefyd yn cynnwys erthyglau am hanes y chwarel lechi yn Honister.
• http://www.gtj.org.uk/cy/index
  Gwefan yn cynnwys dros 20,000 o ddelweddau o wrthrychau o amgueddfeydd, llyfrgelloedd a archifau yng Nghymru. Delweddau perthnasol i’r diwydiant llechi yn cael eu arddangos dan y thema diwydiant.
• http://www.jgd.org.uk/rotwsi/rotwsimenu.html/
  Gwefan yn cynnwys ffotograffau o adfeilion chwareli yng Ngogledd a Chanolbarth Cymru.
• http://www.erih.net/
  Gwefan yr ‘European Route of Industrial Heritage’ – rhwydwaith sydd yn cysylltu safleoedd diwydiannol pwysicaf Ewrop.
• http://www.welshstonecentre.com/
  Gwefan yn enwi y chwareli llechi sydd yn gweithredu yng Nghymru heddiw.

Amgueddfeydd ac atyniadau ymwelwyr

Mae amrywiaeth eang o amgueddfeydd ac atyniadau ymwelwyr ar hyd a lled Cymru sydd yn gysylltiedig a’r diwydiant llechi. Drwy ymweld a rhain gallwch gael profiad byw a dealltwriaeth trylwyr o hanes diwydiannol a chymdeithasol y diwydiant llechi.