English

Amgueddfa Cymru

Hafan

Blog yr Amgueddfa

Amgueddfa Cymru

@DyddiadurKate – Ffliw ffyrnig 1915

Elen Phillips, 20 Chwefror 2015

I nifer fawr o bobl, bydd gaeaf 2014-5 yn cael ei gofio fel gaeaf y lempsip max strength. Mae bron pawb dw i’n ’nabod wedi bod yn diodde’ eleni – anwyd trwm, cur pen a pheswch sy’n anodd i’w waredu. O ddarllen cofnodion diweddar @DyddiadurKate, mae’n ymddangos mai sefyllfa go debyg oedd yma yng Nghymru canrif yn ôl. Yn Chwefror 1915, roedd nifer o deulu a chymdogion Kate yn y Sarnau a Chefnddwysarn, gan gynnwys ei thad Ellis, yn ‘clwyfo o’r influenza.’ Dyma ddetholiad o’r cofnodion:

5 Chwefror - Diwrnod braf iawn. Myfi yn dod adref. Mr E. H. Evans yn darlithio yng nghyfarfod Cymdeithas Ddirwestol. Tywydd mawr iawn min nos. Ellis yn cwyno "influenza".

8 Chwefror - Tomi yn mynd a hwch dew ir Bala. Myfi yn mynd iw phwyso. Tomi yn dod a llwyth o galch adref. Myfi yn dechreu clwyfo or influenza. Ellis ychydig yn well. Codi i nol "orange" yn y nos.

9 Chwefror - Ellis heb fod gystal. Richard yma yn "bailiff". Minnau yn reid ddrwg. Wedi cysgu.

19 Chwefror - Halltu yn y boreu. Johnny Llawr Cwm yn galw yma. Richard yma yn helpu malu gwellt. Mammam yn dod yma ar ol tê. Jane Pantymarch a finnau yn mynd ir Byrgoed min nos. Mrs Williams Derwgoed yn cwyno yn bur arw (influenza).

Er gwaetha’ sgil effeithiau’r haint, mae’n amlwg nad oedd Kate a’i chyfoedion yn swatio yn eu gwaeledd. Mewn cymuned amaethyddol fel hon, roedd bywyd bob dydd yn mynd yn ei flaen fel arfer, ffliw neu beidio. Ond mae’n amlwg o ddarllen papurau newydd y cyfnod bod ffliw 1915 yn anarferol o ffyrnig. Dyma nodyn a gyhoeddwyd yn Y Cymro ar 17 Chwefror 1915:

Salwch –  Fu erioed y fath salwch a sy’n ymdoi Penllyn yn awr. Y mae yn ffeindio cryd ymhob ty. Influenza, dyna’r enw medda nhw.

Mae ffigyrau marwolaeth y cyfnod yn ategu tôn brawychol Y Cymro. Roedd y nifer a fu farw o’r ffliw ym Mhrydain yn 1915 bron ddwywaith gymaint â’r flwyddyn flaenorol:

1914 – 5,964

1915 – 10,484

1916 – 8,791

1917 – 7,289*

Wrth gwrs, roedd gwaeth i ddod gyda’r pandemig yn 1918-9. Bu farw 112,329 o bobl ym Mhrydain o’r ffliw yn 1918 a 40 miliwn yn rhyngwladol – mwy na’r cyfanswm cyfan a fu farw ar faes y gad yn ystod y Rhyfel Mawr.

Mae’r casgliadau yma yn Sain Ffagan yn cynnwys nifer o wrthrychau ac archifau sy’n gysylltiedig â meddyginiaeth ac ymadfer. Gallwch weld rhai ohonynt ar dudalen Trydar @SF_Ystafelloedd (Mared McAleavey – Prif Guradur Ystafelloedd Hanesyddol). Un o fy hoff ddarganfyddiadau diweddar yw’r llyfryn a welir fan hyn a oedd yn eiddo i Phryswith Matthews – merch saer olwynion pentre Sain Ffagan. Mae’r llyfryn yn llawn ryseitiau, gan gynnwys prydau bwyd addas i gleifion. Bu Phryswith mewn darlith ar ‘invalid cookery’ ar 6 Ionawr 1914 – mae’i nodiadau o’r ddarlith honno yn y llyfryn. Yn ystod y Rhyfel Mawr, roedd hi’n gweithio fel nyrs VAD yn Ysbyty’r Groes Goch ar dir Castell Sain Ffagan. Gallwch weld rhagor o wrthrychau a lluniau sy’n gysylltiedig â stori'r ysbyty ar ein gwefan.

 *Ystadegau: The Lancet, rhifyn 2, Chwefror 2002, tt. 111-3.

Gwrthrych o gasgliad meddygol yr Amgueddfa. Cist yn cynnwys moddion ac offer meddygol, dechrau'r 1800au.

Nodiadau Phryswith Matthews ar fwydo cleifion, 6 Ionawr 1914.

Phrysiwth Matthews yng ngwisg y Groes Goch yn ystod y Rhyfel Mawr. Bu'n gweithio fel nyrs yn Ysbyty VAD y Groes Goch, Sain Ffagan.

Valentines Day for Peregrines

Barbara Mireille Brown, 18 Chwefror 2015

It was Valentine's Day for Peregrines too

Valentine’s Day is traditionally the day when birds start to pair up and our Clock Tower Peregrines seem to be no exception.

Thursday the 12th of February saw Mrs Peregrine (the bigger of the two birds) clearing out a possible nest site very high up on the tower. Although we could only see her back and tail feathers, it was clear she was busy, as leafs and small twigs were spirally down behind her, occasionally hitting Mr Peregrine who was perched nearby, maybe overseeing operations.

Friday the 13th saw more action as Mr P left the Tower in a swift hunting flight mid-afternoon. He was soon back with a Valentine’s Day meal of Pigeon for the female. Offering dinner to your partner works for Peregrines as well as humans!  She didn’t wait for Saturday the 14th though and after a plucking the prey in a shower of feathers, tucked into her meal without any courtship ceremony.

They are often on the tower together now, and I think it won’t be long before they make their choice of nest site and start carrying a few new sticks in to build it up.

Barbara Brown

Opal Community Scientist

bridiau prin yn Sain Ffagan

Bernice Parker, 17 Chwefror 2015

Mae gennym 3 brid o ddefaid yn Sain Ffagan ac maen nhw i gyd ar y Rhestr o Fridiau Prin:


Brid prin:
enw: brid prin
Grwp (o anifeiliaid, planhigion, &c.) o un rhywogaeth a chanddynt nodweddion arbennig (yn enwedig rhai wedi eu datblygu’n ddethol gan ddyn).


Ffynhonnell: Geiriadur Prifysgol Cymru

Chewch chi ddim arian da – na chyflym – gan fridiau traddodiadol, yn wahanol i fridiau masnachol modern, ond yn aml mae ganddynt nodweddion sydd wedi addasu i amgylchiadau penodol, fel gwytnwch, gwrthsefyll afiechydon neu barodrwydd i weithio’n galetach i ddod o hyd i fwyd! Efallai na fydd pob brid yn cynnig popeth i’r ffermwr modern, ond maen nhw’n rhan o’r catalog o ddeunydd genetig sy'n angenrheidiol i ddiogelu a sicrhau dyfodol cynaliadwy i ffermio Cymreig.


Felly os ydych chi eisiau dysgu mwy am y defaid hyn, dyma’r lle i chi!
Barod am gêm o Bingo’r Bridiau Prin?


Defaid Mynydd Maesyfed (brid ‘dan fygythiad’)

Dafad Hill Radnor - un o'n bridiau prin yn Sain Ffagan


Mae’r defaid hyn wedi eu datblygu dros flynyddoedd i fyw ar fryniau Maesyfed ac maent yn nodweddiadol o’r hen ddefaid Cymreig wyneb melyn oedd arfer crwydro’r bryniau. Mae cyfeiriad at y brid cyn bell yn ôl ag 1911 a chafodd Cymdeithas Frid ei sefydlu ym 1949. Mae’r rhan fwyaf o'r brid yn dal i fod yn ardal Maesyfed a Brycheiniog, ac ychydig iawn o breiddiau sydd yng ngweddill y DU.
Prif nodweddion:
Maint: Canolig, dafad 50-55kg, hwrdd 70-80kg
Edrychiad: Brid mynydd ond yn fwy na Dafad Fynydd Gymreig. Gwlân gwyn, trwchus ac wyneb tywyll nodweddiadol a thrwyn eryraidd. Defaid yn foel, cyrn gan yr hyrddod.
Gwytnwch: Gwydn, wedi addasu i fyw ar fryniau. Gallu goroesi ar borfa wael.

Defaid Llanwenog (brid ‘lleiafrifol’)

Dafad Llanwenog - un o'n bridiau prin yn Sain Ffagan


Dafad yn tarddu o groesiad rhwng dafad Swydd Amwythig a bridiau amrywiol wyneb-ddu o ddyffryn Teifi ar ddiwedd y 19eg ganrif. Cafodd Cymdeithas Frid Llanwenog ei sefydlu ym 1957. Mae’r brid yn dal wedi’i leoli yng ngorllewin Cymru ond maen nhw wedi lledaenu dros y DU. Maent yn werthfawr iawn am eu gallu i oroesi mewn ardaloedd mynyddig, llwm yn ogystal â gwneud y gorau o borfa fras y tiroedd is.
Prif nodweddion:
Maint: Canolig, dafad 55-60kg, hwrdd 80-90kg
Edrychiad: Dafad â chydbwysedd da gyda gwlân gwyn trwchus a chudyn nodweddiadol uwch y pen. Mae’r pen a’r clustiau’n ddu.
Gwytnwch: Mae peth gwytnwch mewn defaid Llanwenog diolch i’w disgynyddion ond maent yn well ar borfa is.


Defaid Mynydd Duon Cymreig (dafad sy’n ffynnu – hwre!)

Dafad Mynydd Duon Cymreig - un o'n bridiau prin yn Sain Ffagan


Amrywiad trawiadol ar y Ddafad Fynydd Gymreig, oedd yn digwydd o bryd i’w gilydd mewn preiddiau o Ddefaid Mynydd Cymreig gwyn. Ym 1920 cafodd Cymdeithas y Defaid Mynydd Duon Cymreig ei sefydlu i gofrestru’r brid fel un ar wahân i’r Defaid Mynydd Cymreig Gwyn. Y Ddafad Fynydd Ddu Gymreig yw’r unig frîd cwbl ddu yn y DU.
Prif nodweddion:
Maint: Bach, dafad 45kg, hwrdd 60-65kg
Edrychiad: I gydymffurfio â meini prawf y brid, rhaid i’r ddafad fod yn gwbl ddu. Dafad fach, weddol denau er ddim cyn deneued â brid cyntefig. Defaid yn foel, cyrn gan yr hyrddod.
Gwytnwch:  Gallu goroesi ar dir uchel lle byddai bridiau eraill yn cael trafferth ac, yn debyg i ddefaid mynydd Cymreig eraill, bydd y brid yn ffynnu ar borfa fras y tiroedd is.


(Diolch i’r Rare Breeds Survival Trust am ddarparu’r wybodaeth).

@DyddiadurKate - Alcohol a Dirwest

Joe Lewis, 13 Chwefror 2015

Ar y 5ed o Chwefror, 1915, mae Dyddiadur Kate yn sôn am y Mudiad Dirwest: “Mr E. H. Evans yn darlithio yng nghyfarfod Cymdeithas Ddirwestol.”

Cymdeithas Ddirwestol
Dechreuodd Y Mudiad Dirwest yn y 19eg ganrif gyda sefydlu’r Gymdeithas Ddirwestau. Yng Nghymru, roedd Dirwest yn boblogaidd mewn cymunedau anghydffurfiol yn enwedig. Roedd y Gymdeithas Ddirwestol yn annog ymatal yn llwyr rhag yfed alcohol. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth y neges ddirwest yn bwysig a phoblogaidd unwaith eto.

Alcohol a'r Rhyfel
Ar yr 28ain o Chwefror 1915, traddododd Lloyd George araith ym Mangor a soniodd am effaith ddinistriol alcohol ar yr ymdrech ryfel. Roedd y llywodraeth yn credu bod gormodedd o alcohol a meddwdod yn cadw pobl o’u gwaith yn y ffatrïoedd. Soniodd Lloyd George am ‘the lure of the drink’ a dweud bod y ddiod gadarn yn gwneud mwy o’r difrod i Brydain na holl longau tanfor yr Almaen. Gallwch ddarllen mwy am yr araith hon ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru (yn Saesneg).

Yn Awst 1914, cyflwynodd y Llywodraeth y ‘Defence of the Realm Act’ oedd yn ceisio atgyfnerthu ymdrech y Rhyfel. Cynhwyswyd ddeddf i leihau oriau agor tafarnau yn y ddeddf i geisio lleihau defnydd alcohol ymysg pobl. Yn 1915 penderfynodd y Llywodraeth nad oedd hynny’n ddigon felly sefydlwyd y ‘Central Control Board’ (CCB) er mwyn goruchwylio arferion yfed. Yn Hydref 1915 cyflwynwyd y ‘No Treating Order’ i atal pobl rhag prynu rownd o alcohol, neu brynu diod ar gredyd.

Pamffled yn dangos menyw gyda'r geiriau 'Two glasses of government ale and I feel a perfect puss'
Cerdyn post dychanol yn sôn am gwrw wedi’i ddyfrio i lawr oherwydd polisi’r Llywodraeth
Pamffled yn dangos menyw gyda'r geiriau 'Two glasses of government ale and I feel a perfect puss'
Cerdyn post dychanol yn sôn am gwrw wedi’i ddyfrio i lawr oherwydd polisi’r Llywodraeth
Rheolau gwirodydd a gyflwynwyd i dafarnau a gwestai Caerdydd dan nawdd gan y Bwrdd Rheoli Canolog
Rheolau gwirodydd a gyflwynwyd i dafarnau a gwestai Caerdydd dan nawdd gan y Bwrdd Rheoli Canolog

Eich cwestiynau, fy atebion

Penny Tomkins, 13 Chwefror 2015

Helo Gyfeillion y Gwanwyn,

Hoffwn ddymuno hanner tymor gwych i chi! Peidiwch â phoeni am eich planhigion yn ystod y gwyliau, bydd nhw'n iawn! Ond plîs gwiliwch arnynt beth gyntaf wrth gychwyn nol yn ysgol. Gall y planhigion crocws blodeuo mo gynnar a mis Ionawr, felly dylem ni disgwyl nhw yn fuan iawn!

Rwyf wedi cael jôc wych arall gan L o Thorn Primary School:

Q. Why do you call beetroot beetroot?

A. Because you have to beat the root to get them out!!

Mae mwy o ysgolion wedi anfon diweddariadau cyffrous ar eu planhigion:

Silverdale St. John's CE School: The daffodils are about 5cm tall and one of them is around about 8cm tall! Prof P: Fantastic news Silverdale St. John's CE School you must be looking after them very well!

The Blessed Sacrament Catholic Primary School: This week is cold again with very frosty mornings, but we can now see some crocus shoots as well as the daffodils. The mystery bulbs have the tallest shoots. K M. Prof P: I’m excited that your Crocus plants have shown through. Isn’t it interesting how different the shoots look! Keep up the good work Bulb Buddies!

Ysgol Nant Y Coed: It was a very dry week last week. Also, our daffodils are about 12-14cm tall now. Prof P: Wow Ysgol Nant Y Coed, make sure you keep a close eye on your plants! It doesn’t sound like it will be long now before you see your first flowers.

Ysgol Iau Hen Golwyn: I like this job. Prof P: I’m glad to hear it! There are lots of other experiments you can try if you are enjoying this one. Try the MET Office website for some great ideas for half term: http://www.metoffice.gov.uk/education/kids/things-to-do/experiments

Rivington Foundation Primary School: We think that the temperature on Tuesday,Thursday and Friday was because the sun was hitting straight on to the thermometer. Prof P: Wow Rivington Foundation Primary! What high readings for week 6! That shows summer weather in February! Well done for spotting that this is unusual and questioning why your readings are so high. I think you are right and it must be because your thermometer was in the sun and you took the readings at the warmest time of day! I suggest that you turn the thermometer slightly so it is not in direct sunlight. This will give you more accurate readings. You are well on your way to becoming Super Scientists!!

Carstairs Primary School: Unfortunately we are unable to take the temperature because our temperature monitor has went missing with all of the snow. Prof P: Wow, that must be a lot of snow you are having Carstairs Primary School! Thank you for taking the rain fall readings despite the wintery weather! I see these were high all week, did you have to take the rain gauge inside to melt the snow before taking your readings?

Hi Kirkton Primary School. Just to let you know that you’ve had the coldest weather reported so far for week 6 at -6ÌŠ!! Brrrrr!! And Thorn Primary School had the second warmest reading of week 6 at 13ÌŠ. I wonder how this will affect your plants! I’ll be watching both of your weather records and flowering dates with interest to compare!

Mwynhewch eich gwyliau Gyfeillion y Gwanwyn!!

Athro'r Ardd

Bydd eich blodau crocws yn porffor gyda anther a stigma oren.