Amgueddfa Cymru

Hafan

Casgliad Radical

Creadur archifol ydw i wrth reddf - dwi'n hapus iawn fy myd yn pori trwy hen recordiau, lluniau neu ddogfennau. Mae lloffa trwy 'stwff' yn bleser anghyffredin 'nawr 'mod i'n gweithio yn yr adran ddigidol - yn ddibapur, bron.

Dwi wrth fy modd; boed yn gasgliad feinyl, yn gatalog gerdiau, neu'n bentwr o hen lythyrau a thocynnau o'r ganrif ddiwetha (mae'n scary gallu gweud hynna: "fues i i gig Levellers yn y ganrif diwetha". Ych.).

Anwylaf ymysg yr archifau ma Archif Sgrîn a Sain y Llyfrgell Genedlaethol (sef ble bu Dad yn gweithio tan ei ymddeoliad) ac Archif Sain Ffagan. Yn Sain Ffagan, mae hanes y casglu radical, y synau cefndir, y tafodiaethau a'r lleisiau wedi fy hudo ers bron i ddegawd.

Mae'n gasgliad cytbwys iawn hefyd, sy'n nodi gwerth hanes menywod ac yn rhoi lle i ni ddweud ein hanes yn eu geiriau ein hunain, i rannu'n caneuon a'u coelion. Dyw hanes-ar-bapur ddim yn gyfystyr rywsut, ein gwasgu i'r marjin neu'r troed-nodyn caiff ein lleisiau yn aml iawn. Rhaid nodi nad yw'n gasgliad hollol gynrychioladol, ond mae'r tîm wedi ymdrechu'n ddiweddar i wirio hyn, trwy gasglu hanesion llafar pobl LGBT, er enghraifft.

Darganfod Llais fy Nain

Wnai fyth anghofio dod o hyd i llais fy Nain yn eu plith. Bu Nain farw pan oeddwn i'n ifanc iawn, felly does dim cof gen i ohoni tu hwnt i luniau ohoni a'i barddoniaeth.

Nancy Hughes Ffordd Deg Bach © R I Hughes
Fy Nain ym 1926 © R I Hughes

Roedd yn storïwraig o fri, a braint oedd cael copi ar CD ohoni yn adrodd rhai ohonyn nhw - a chlywed ei llais am y tro cynta fel oedolyn - nid yn unig am fod dawn dweud mor dda ganddi, ond am fod swn Taid i'w glywed yn y cefndir hefyd. Roedd ei lais llawer yn llai bas nag oeddwn i'n ei gofio o 'mhlentyndod, yn datgloi llond drôr o atgofion. 

Mi berswadiodd yr achlysur yma fi 'mhellach bod archifau yn llawn haeddu statws fel casgliadau ystyrlawn, a'u trin nid fel adnoddau cefnogol, ond fel casgliadau cyflawn sy'n haeddu cymaint o sylw mewn amgueddfa â gwrthrychau archaeolegol neu weithiau celf.

Yr Archif Heddiw

Dw i wedi bod yn gweithio efo'r tîm ers sbel - Richard (@archifSFarchive) sy'n rhan o dîm @DyddiadurKate, a 'nawr efo Lowri a Meinwen, sy'n gofalu am y llawysgrifau a'r archif sain. Mae'n nhw ar ben ffordd efo'r blogio, felly gobeithio y gwelwn ni fwy ar ochr honno'r casgliadau ar-lein yn fuan. 

O fewn yr adran ddigidol, rydym ni'n brysur yn gweithio ar ail-wampio ein tudalennau am draddodiadau Cymreig, a deunydd archif. Tra bod y gwaith hwnnw'n mynd rhagddo, dwi wedi bod yn edrych yn fanylach at botensial y cyfryngau cymdeithasol i rannu clipiau sain gyda chynulleidfa ehangach.

Rhannu Sain ar y Cyfryngau Cymdeithasol

Roedd y platfformau cymdeithasol sy'n rhedeg 'da ni - twitter, facebook a tumblr, yn rhy effemeral rywsut.

Mae trydar yn rhy fyr-eu-hoedl, yn enwedig gan fod cymaint o gyfrifon cyfochrog yn rhedeg yn Sain Ffagan; a dengys ein data bod ein ffans ar facebook yn ymddiddori mwy yn ein rhaglen weithgareddau na'n casgliadau. Gallai rhywbeth â ffocws fwy penodol, fel hanes llafar neu ganu gwerin, fynd ar goll yn hawdd neu fethu ei darged.

Felly, dyma ofyn i Gareth a Rhodri am eu profiad o rannu cerddoriaeth efo soundcloud, bandcamp ac ati. Penderfynais greu pecyn o recordiadau archifol oedd wedi'u paratoi'n barod yn defnyddio bandcamp, a rhyddhau y clipiau i gyd fel un grwp, yn hytrach na'u dosrannu fesul un ar y blog neu ar twitter. 

Rhinwedd bandcamp yw bod modd atodi mwy o wybodaeth, fel nodiant, geiriau a hanes y recordiad; a bod modd creu ffurff 'albwm'. Ro'n i hefyd yn awyddus i ddefnyddio'r ffwythiant 'tala os ti moyn' i weld a fyddai honno yn ffrwd roddion fechan y gallwn ni ei gwerthuso yn y dyfodol.

Lawrlwytho Albwm Arbrofol

Dyma hi te: O'r Archif: Caneuon Gwerin

Casglwyd y recordiadau yn bennaf gan Roy Saer, a threfnwyd y sain a'r nodiant gan Meinwen Ruddock-Jones yn yr archif. Ymchwilwyd y caneuon ymhellach gan Emma Lile. Mae'r clawr yn eiddo i'n casgliad celf, gwaith a briodolwyd i'r peintiwr teithiol W J Champan.

Mi ddefnyddiais Canva i gaboli'r hen sgans o nodiant, ac i ychwanegu rhyw damaid am hanes yr archif. Os oes camgymeriad yn y llyfryn, felly, arna i mai'r bai am hynny! Mwynhewch, rhannwch, canwch, rhowch ac arbrofwch - ac os oes adborth neu gwestiwn 'da chi, dodwch nhw yn y sylwadau! 

Open Doors is an event organised by Cadw (the Welsh Government’s historic environment service). The idea behind the event is to offer people the opportunity to visit a variety of sites important to the culture and history of Wales. The highlight of the event is the opportunity to visit places that are not normally, or are infrequently, open to the public.

The National Collections Centre, Nantgarw, is part of Amgueddfa Cymru – National Museum Wales, and houses thousands of interesting and important objects that are not on display. Although not normally open to the general public we have always offered access to researchers, and also to various groups and societies. Staff at the National Collections Centre have always seen the importance of opening up the site to allow visitors access to view some of these objects and to see the work that is carried out by staff on site.

We are always looking for new ways to get visitors on site, to encourage people to learn about what we do, and provide more access to the collections in store. Therefore this year at one of our site meetings we decided that we would get involved in Open Doors. We will therefore be open as part of Open Doors on Wednesay 30th September 2015, and will be running tours at 10.00, 11.00, 12.00, 2.00 and 3.00. Each tour will last about 45 minutes and visitors will be able to take a closer look at some of the collections held on site. One of the highlights of the tour will be the chance to see the transport collection of bicycles, motorbikes, cars (including three examples of the Welsh manufactured Gilbern car), buses and even an air sea rescue helicopter.

Booking is essential for these tours. Please ring us on 029 2057 3560 or 029 2057 3583 to book a place, or find out further information. You can also email us on industry@museumwales.ac.uk

Further details can be found on the Cadw website, as well as details of all other places open as part of Open Doors.

We hope as many people as possible will be able to enjoy the tours and be able to see some of the amazing objects preserved by Amgueddfa Cymru for the people of Wales.

Ers y blog diwethaf mae’r gwaith ar y safle wedi datblygu cryn dipyn. Rydym wedi gorffen y to gwellt ac mae camau olaf y gwaith tirlunio wedi dechrau. Mae banc pridd wedi’i godi o amgylch y ddau dŷ crwn i efelychu amddiffynfeydd cadarn gwreiddiol Fferm Bryn Eryr ar Ynys Môn. Adeiladwyd cysgod to glaswellt y tu ôl i’r tai a fydd yn cael ei ddefnyddio fel gweithdy awyr agored a gofod addysg ychwanegol. Mae’r waliau o ‘glom’ - sef cymysgedd o glai, isbridd a cherrig mân - yn union fel y tai crwn, ond mae’r to glaswellt yn esiampl arall o ddeunydd toi sydd bron mor hen â gwellt. Gosodwyd arwyneb cobl o flaen y tai crwn, sydd hefyd yn efelychu’r lleoliad gwreiddiol.

Yn ddiweddar rydw i wedi bod yn canolbwyntio ar ddodrefnu’r tai. Bydd y mwyaf o’r ddau yn gymharol wag (dim ond aelwyd a mainc bren yn dilyn y waliau) er mwyn ei ddefnyddio fel ystafell ddosbarth ac ardal arddangos. Mae’r tŷ llai yn dangos bywyd cartref fel yr oedd yn ystod Oes yr Haearn ac yn cynnwys dodrefn cyffredin i’r cyfnod – tân i gynhesu, gwely i gysgu, gwŷdd i greu dillad a blancedi - a cistiau pren yw storio, ynghyd a chrochan i goginio bwyd. Seiliwyd bron pob eitem ar esiamplau o’r cyfnod sydd wedi llwyddo goroesi dros 2000 o flynyddoedd. Mae’r grochan yn replica o lestr coginio copr a haearn a ganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach, prin 25km o Bryn Eryr, ac wrth y tân bydd fersiynau syml o’r brigwrn a ganfuwyd yng Nghapel Garmon yn Sir Ddinbych. Mae’r llestri pren wedi eu seilio ar rhai a ganfuwyd ym mryngaer Breiddin ym Meirionydd tra bod y maeniau melin yn efelychu y rhai a ganfuwyd yn Bryn Eryr ei hun. Rydyn ni wedi cynhyrchu set lawn o offer trin coed yn dilyn esiamplau o fryngaerau fel Tre’r Ceiri a Castell Henllys. Mae hyd yn oed y blancedi wedi eu copïo o ddarnau o ddefnydd sydd wedi goroesi.

Gyda’r tŷ wedi ei ddodrefnu fel y byddai yn y cyfnod gallwn ni ddefnyddio’r lleoliad i ail-greu bywyd mewn tŷ crwn. Gyda chymorth crefftwyr, actorion a gwirfoddolwyr gallwn ni ddod i ddeall bywyd Oes yr Haearn yn well a helpu troi’r tŷ hwn yn gartref.

Mae bron i 50 o adeiladau hanesyddol yma’n Sain Ffagan. Fel staff, mae gennym ni’n hoff rai. Dweud y gwir, mae gen i sawl categori o hoff adeiladau - yr adeilad hefo fy hoff stori, y tŷ yr hoffwn i fyw ynddo fo fwyaf, fy hoff yn ei gyfnod dehongli ac ati. Ar gyfer taith ffefrynnau, roedd angen i mi ystyried hyn i gyd, dewis fy ffefrynnau, yna mynd ac ymwelwyr ar daith o’u cwmpas.

Ar ôl cysidro, a newid fy meddwl ychydig o weithiau, gwnes benderfyniad. Dewisais y Tolldy, gyda’i gysylltiadau i hanes cymdeithasol a gwleidyddol cyfoethog ac anhygoel o ddiddorol. Yna Nantwallter, sydd â stori wych i’w adrodd, a Llainfadyn, o ran o Gymru sydd ddim yn rhy bell o fy milltir sgwâr. Sylwais hefyd fod cysylltiadau rhwng y tri, ac nid yn unig eu cyfnod dehongli.

Adeiladwyd waliau Nantwallter allan o glom, sef cymysgedd o wellt, clai a cherrig mân, wedi ei bacio mewn haenau. Pan oedd y tŷ yn cael ei dynnu i lawr, daethpwyd o hyd i ddarn o bapur newydd yn y wal. Arno, roedd hysbyseb ar gyfer lle ar y Halton Castle, llong a oedd am hwylio ar y 25ain o Ebrill am Batagonia, y ‘wladychfa Gymreig’, yn 1865. Ni hwyliodd y llong yma ond yn ei lle, hwyliodd y Mimosa. Mae’n beth anhygoel i ddod ar ei draws. Fedrwn i ddim peidio dychmygu os aeth y darn yma o bapur a nhw am ennyd ar fordaith, o orllewin Cymru i diroedd pell i ffwrdd, cyn llenwi’r twll yn y wal.

Yr adeilad nesaf oedd Llainfadyn, bwthyn chwarelwr o Rostryfan ar gyrion Eryri, a ddim yn rhy bell o ble gefais i fy magu. Roedd yn gyfle i mi drafod y chwareli, a dod a’r Gogledd i lawr i Sain Ffagan. Mae digonedd o ddodrefn ac eitemau diddorol wedi eu gwneud o lechi y tu mewn hefyd. Roeddwn i wedi bod yn cerdded yn ddiweddar yn agos i’r ardal o ble daw’r tŷ yn wreiddiol felly dangosais ambell lun wedi ei dynnu ar y daith, ai dyma’r golygfeydd welodd chwarelwyr Llaindafyn a’r ardal ar eu ffordd i’r gwaith yn y chwarel? Aeth y teulu a oedd yn byw yno ar droad yr 20fed Ganrif i fyw i America, i weithio yn chwareli Vermont tra roedd y diwydiant yn cilio yma yng Nhgymru.

Mae’r Tolldy o Aberystwyth yn cynrychioli gorffennol aflonydd, ac mae’n gyfle i ddweud stori sydd yn llawn anghydraddoldeb a thensiwn yn yr 1840au. Roedd yn rhaid i ffermwyr dalu tollau gormodol, fwy nac unwaith ar un taith. Ar ben trethi, rhent a degwm yn daladwy i eglwys nad oeddent yn perthyn iddo, roedd yn ormod, crynhodd y tensiwn ac ymosododd Ferched Beca ar y tolldai. Ymosodwyd ar y tlotai hefyd, ac aeth y blwch rhwng y ffermwyr a’r tir-feddianwyr yn fwy fyth. Roedd bod y tu fewn i’r Tolldy yn Sain Ffagan yn gwneud i chi feddwl am y rheini oedd yn cadw’r tolldai, ac eu safbwynt nhw. Cosbwyd arweinwyr y terfysg yn llym, gyda rhai yn cael eu halltudio i Awstralia.

Beth daniodd fy nychymyg i, oedd gweld yr hanesion a’r straeon cyfarwydd, bywyd dydd i ddydd y bobl a oedd yn byw yn yr adeiladau yma, wrth edrych yn agosach, yn cael eu taflu i’w cyd-destun ehangach ac i ben draw’r byd. Hanes y ffermwyr yn cysylltu gyda anghyfiawnderau cymdeithasol y 19eg ganrif, a’r ymgyrchu a newidiadau gwleidyddol a oedd ynghlwm. Ond hefyd, y gwrthgyferbyniad rhwng y cartrefi cyfarwydd o ardaloedd cyfarwydd yn Nghymru, a’u cysylltiadau sy’n cyrraedd gwledydd ar gyfandiroedd ar draws y byd. A gadwon nhw ‘chydig bach o’r ‘adref’ cyfarwydd yma, yr adref sy’n cael ei gynrychioli yma’n Sain Ffagan, gyda nhw – ar diroedd pell eu byd newydd ar ben eu taith. 

This is the summary of a talk Carolyn Graves-Brown from Swansea's Egypt Centre gave at the recent "Heritage in Turbulent Times" event at National Museum Cardiff.

Studies of Bronze Age Egyptian weapons and warfare tend concentrate on metal weapons and ignore the part played by flint. Flint is not considered as attractive as copper or gold and in a milieu which is impressed by technological progress, metal is still considered superior. However, at least until the Early New Kingdom (c. the time of Tutankhamun or 1300 BC) there is strong evidence that flint weapons were standard military issue and far from being a primitive technology they were a natural choice for both utilitarian and ideological reasons.

Despite the fact that many hundreds of artefacts were found in a possible armoury in an Egyptian fort sited in Nubia (modern Sudan) and the fact that contemporary artefacts are known from sites in Egypt, flint found on Egyptian sites is often explained away as either foreign or intrusive to New Kingdom contexts. However, in many instances flint is a good choice for weapon manufacture, particularly where a quick and ‘dirty’ fight is envisaged. Flint is sharper, arguably cheaper and often more deadly than metal. Warfare and flint also had an ideological importance, it is the ideal weapon of the sun-god Re and perfect for destroying the enemies of Egypt. I concur that metal was a component of warfare, but make a plea for the role of lithics.

National Museum Wales and Cardiff University contribute to heritage preservation. If you would like to know more about "Heritage in Turbulent Times" please follow our blog.