Amgueddfa Cymru

Hafan

Open Doors is an event organised by Cadw (the Welsh Government’s historic environment service). The idea behind the event is to offer people the opportunity to visit a variety of sites important to the culture and history of Wales. The highlight of the event is the opportunity to visit places that are not normally, or are infrequently, open to the public.

The National Collections Centre, Nantgarw, is part of Amgueddfa Cymru – National Museum Wales, and houses thousands of interesting and important objects that are not on display. Although not normally open to the general public we have always offered access to researchers, and also to various groups and societies. Staff at the National Collections Centre have always seen the importance of opening up the site to allow visitors access to view some of these objects and to see the work that is carried out by staff on site.

We are always looking for new ways to get visitors on site, to encourage people to learn about what we do, and provide more access to the collections in store. Therefore this year at one of our site meetings we decided that we would get involved in Open Doors. We will therefore be open as part of Open Doors on Wednesay 30th September 2015, and will be running tours at 10.00, 11.00, 12.00, 2.00 and 3.00. Each tour will last about 45 minutes and visitors will be able to take a closer look at some of the collections held on site. One of the highlights of the tour will be the chance to see the transport collection of bicycles, motorbikes, cars (including three examples of the Welsh manufactured Gilbern car), buses and even an air sea rescue helicopter.

Booking is essential for these tours. Please ring us on 029 2057 3560 or 029 2057 3583 to book a place, or find out further information. You can also email us on industry@museumwales.ac.uk

Further details can be found on the Cadw website, as well as details of all other places open as part of Open Doors.

We hope as many people as possible will be able to enjoy the tours and be able to see some of the amazing objects preserved by Amgueddfa Cymru for the people of Wales.

Ers y blog diwethaf mae’r gwaith ar y safle wedi datblygu cryn dipyn. Rydym wedi gorffen y to gwellt ac mae camau olaf y gwaith tirlunio wedi dechrau. Mae banc pridd wedi’i godi o amgylch y ddau dŷ crwn i efelychu amddiffynfeydd cadarn gwreiddiol Fferm Bryn Eryr ar Ynys Môn. Adeiladwyd cysgod to glaswellt y tu ôl i’r tai a fydd yn cael ei ddefnyddio fel gweithdy awyr agored a gofod addysg ychwanegol. Mae’r waliau o ‘glom’ - sef cymysgedd o glai, isbridd a cherrig mân - yn union fel y tai crwn, ond mae’r to glaswellt yn esiampl arall o ddeunydd toi sydd bron mor hen â gwellt. Gosodwyd arwyneb cobl o flaen y tai crwn, sydd hefyd yn efelychu’r lleoliad gwreiddiol.

Yn ddiweddar rydw i wedi bod yn canolbwyntio ar ddodrefnu’r tai. Bydd y mwyaf o’r ddau yn gymharol wag (dim ond aelwyd a mainc bren yn dilyn y waliau) er mwyn ei ddefnyddio fel ystafell ddosbarth ac ardal arddangos. Mae’r tŷ llai yn dangos bywyd cartref fel yr oedd yn ystod Oes yr Haearn ac yn cynnwys dodrefn cyffredin i’r cyfnod – tân i gynhesu, gwely i gysgu, gwŷdd i greu dillad a blancedi - a cistiau pren yw storio, ynghyd a chrochan i goginio bwyd. Seiliwyd bron pob eitem ar esiamplau o’r cyfnod sydd wedi llwyddo goroesi dros 2000 o flynyddoedd. Mae’r grochan yn replica o lestr coginio copr a haearn a ganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach, prin 25km o Bryn Eryr, ac wrth y tân bydd fersiynau syml o’r brigwrn a ganfuwyd yng Nghapel Garmon yn Sir Ddinbych. Mae’r llestri pren wedi eu seilio ar rhai a ganfuwyd ym mryngaer Breiddin ym Meirionydd tra bod y maeniau melin yn efelychu y rhai a ganfuwyd yn Bryn Eryr ei hun. Rydyn ni wedi cynhyrchu set lawn o offer trin coed yn dilyn esiamplau o fryngaerau fel Tre’r Ceiri a Castell Henllys. Mae hyd yn oed y blancedi wedi eu copïo o ddarnau o ddefnydd sydd wedi goroesi.

Gyda’r tŷ wedi ei ddodrefnu fel y byddai yn y cyfnod gallwn ni ddefnyddio’r lleoliad i ail-greu bywyd mewn tŷ crwn. Gyda chymorth crefftwyr, actorion a gwirfoddolwyr gallwn ni ddod i ddeall bywyd Oes yr Haearn yn well a helpu troi’r tŷ hwn yn gartref.

Mae bron i 50 o adeiladau hanesyddol yma’n Sain Ffagan. Fel staff, mae gennym ni’n hoff rai. Dweud y gwir, mae gen i sawl categori o hoff adeiladau - yr adeilad hefo fy hoff stori, y tŷ yr hoffwn i fyw ynddo fo fwyaf, fy hoff yn ei gyfnod dehongli ac ati. Ar gyfer taith ffefrynnau, roedd angen i mi ystyried hyn i gyd, dewis fy ffefrynnau, yna mynd ac ymwelwyr ar daith o’u cwmpas.

Ar ôl cysidro, a newid fy meddwl ychydig o weithiau, gwnes benderfyniad. Dewisais y Tolldy, gyda’i gysylltiadau i hanes cymdeithasol a gwleidyddol cyfoethog ac anhygoel o ddiddorol. Yna Nantwallter, sydd â stori wych i’w adrodd, a Llainfadyn, o ran o Gymru sydd ddim yn rhy bell o fy milltir sgwâr. Sylwais hefyd fod cysylltiadau rhwng y tri, ac nid yn unig eu cyfnod dehongli.

Adeiladwyd waliau Nantwallter allan o glom, sef cymysgedd o wellt, clai a cherrig mân, wedi ei bacio mewn haenau. Pan oedd y tŷ yn cael ei dynnu i lawr, daethpwyd o hyd i ddarn o bapur newydd yn y wal. Arno, roedd hysbyseb ar gyfer lle ar y Halton Castle, llong a oedd am hwylio ar y 25ain o Ebrill am Batagonia, y ‘wladychfa Gymreig’, yn 1865. Ni hwyliodd y llong yma ond yn ei lle, hwyliodd y Mimosa. Mae’n beth anhygoel i ddod ar ei draws. Fedrwn i ddim peidio dychmygu os aeth y darn yma o bapur a nhw am ennyd ar fordaith, o orllewin Cymru i diroedd pell i ffwrdd, cyn llenwi’r twll yn y wal.

Yr adeilad nesaf oedd Llainfadyn, bwthyn chwarelwr o Rostryfan ar gyrion Eryri, a ddim yn rhy bell o ble gefais i fy magu. Roedd yn gyfle i mi drafod y chwareli, a dod a’r Gogledd i lawr i Sain Ffagan. Mae digonedd o ddodrefn ac eitemau diddorol wedi eu gwneud o lechi y tu mewn hefyd. Roeddwn i wedi bod yn cerdded yn ddiweddar yn agos i’r ardal o ble daw’r tŷ yn wreiddiol felly dangosais ambell lun wedi ei dynnu ar y daith, ai dyma’r golygfeydd welodd chwarelwyr Llaindafyn a’r ardal ar eu ffordd i’r gwaith yn y chwarel? Aeth y teulu a oedd yn byw yno ar droad yr 20fed Ganrif i fyw i America, i weithio yn chwareli Vermont tra roedd y diwydiant yn cilio yma yng Nhgymru.

Mae’r Tolldy o Aberystwyth yn cynrychioli gorffennol aflonydd, ac mae’n gyfle i ddweud stori sydd yn llawn anghydraddoldeb a thensiwn yn yr 1840au. Roedd yn rhaid i ffermwyr dalu tollau gormodol, fwy nac unwaith ar un taith. Ar ben trethi, rhent a degwm yn daladwy i eglwys nad oeddent yn perthyn iddo, roedd yn ormod, crynhodd y tensiwn ac ymosododd Ferched Beca ar y tolldai. Ymosodwyd ar y tlotai hefyd, ac aeth y blwch rhwng y ffermwyr a’r tir-feddianwyr yn fwy fyth. Roedd bod y tu fewn i’r Tolldy yn Sain Ffagan yn gwneud i chi feddwl am y rheini oedd yn cadw’r tolldai, ac eu safbwynt nhw. Cosbwyd arweinwyr y terfysg yn llym, gyda rhai yn cael eu halltudio i Awstralia.

Beth daniodd fy nychymyg i, oedd gweld yr hanesion a’r straeon cyfarwydd, bywyd dydd i ddydd y bobl a oedd yn byw yn yr adeiladau yma, wrth edrych yn agosach, yn cael eu taflu i’w cyd-destun ehangach ac i ben draw’r byd. Hanes y ffermwyr yn cysylltu gyda anghyfiawnderau cymdeithasol y 19eg ganrif, a’r ymgyrchu a newidiadau gwleidyddol a oedd ynghlwm. Ond hefyd, y gwrthgyferbyniad rhwng y cartrefi cyfarwydd o ardaloedd cyfarwydd yn Nghymru, a’u cysylltiadau sy’n cyrraedd gwledydd ar gyfandiroedd ar draws y byd. A gadwon nhw ‘chydig bach o’r ‘adref’ cyfarwydd yma, yr adref sy’n cael ei gynrychioli yma’n Sain Ffagan, gyda nhw – ar diroedd pell eu byd newydd ar ben eu taith. 

Ydych chi, fel finna, yn ffendio eich hunain yn troi at yr un hen ryseitiau? Mae amryw ohonynt yn rai a drosglwyddwyd drwy fy nheulu, ac a ddysgais gan fy Nain a’m Mam. Mae ‘na rhywbeth cysurus iawn amdanynt, sy’n fy atgoffa o fy mhlentyndod.

Mae gennym archif helaeth o ryseitiau yn Sain Ffagan, y mwyafrif helaeth ohonynt yn gyfarwyddiadau a drosglwyddwyd ar lafar o genhedlaeth i genhedlaeth. Casglwyd y wybodaeth drwy gyfrwng holiaduron, llythyrau a ryseitiau ysgrifenedig. Ond crynswth y casgliad yw gwaith maes Minwel Tibbott. Pan gychwynnodd yn yr Amgueddfa ym 1969, maes hollol newydd oedd astudio bwydydd traddodiadol. Sylweddolodd yn fuan nad trwy lyfrau oedd cael y wybodaeth. Teithiodd ar hyd a lled Cymru yn holi, recordio a ffilmio’r to hynaf o wragedd, y mwyafrif ohonynt yn eu hwythdegau. Roedd eu hatgofion, o’r prydau a ddysgont gan eu mamau yn mynd yn ôl i ddiwedd y 1800au.

Fel rhan o Ŵyl Fwyd Sain Ffagan eleni, a gynhelir ar y 5ed a’r 6ed o Fedi, rydym yn gofyn am eich help i ychwanegu at y casgliad hwn. Wrth i chi swatio o flaen y bocs heno ‘ma i wylio the Great British Bake Off, ystyriwch eich arlwy o ryseitiau. Pa rysáit teuluol fyddech chi’n ei rannu gyda ni? Sut ydach chi’n addasu rysieitiau traddodiadol? Oes gennych eich hoff lyfr ryseitiau rhwygedig, wedi ei orchuddio â nodiadau ychwanegol a staeniau bwyd drosto? Pa atgofion mae prydau gwahanol yn eu hennyn? Pa ryseitiau sy’n cael eu cadw ar gyfer achlysuron arbennig?

Gallwch drydar delweddau ac eich atgofion i @archifSFarchive. Fel arall dowch â nhw gyda i chi i’r Ŵyl Fwyd, ac mi nawn ni eu sganio yn Sefydliad y Gweithwyr. Os nad ydynt wedi eu nodi ar bapur, fel sy’n wir gyda chymaint o’n ffefrynnau teuluol, gallwch eu rhannu gyda ni ar y dydd.

Cadwch lygaid ar y prosiect hwn drwy ddilyn cyfrifon trydar @archifSFarchive ac @SF_Ystafelloedd a’r hashnodau #GwylFwyd #Ryseitiau.