Amgueddfa Cymru

Hafan

On his death over 100 years ago, Alfred Russel Wallace was widely praised as the 'last of the great Victorians'. But who was he?

Wallace was many things - an intrepid explorer, a brilliant naturalist, a social activist - overall a remarkable man. In his time he collected over 125 000 animal specimens, published more than 800 articles and wrote 22 books.

He is most famously associated with co-discovering the process of evolution by natural selection alongside Charles Darwin. Yet we have all heard of Darwin, whilst Wallace had become more of a forgotten figure.

In 2013 AC-NMW produced an exhibition commemorating the life and work of this great man. This exhibition has now journeyed westwards to the Oriel y Parc Gallery in St Davids, and can be explored by visitors until the 25th November.

Yma yn Sain Ffagan, mae’r prosiect ail-ddatblygu (Creu Hanes) yn mynd yn ei flaen ar garlam. Tra bo’r cadwraethwyr yn asesu cyflwr y casgliadau a’r curaduron eraill yn cydlynu gyda’r dylunwyr, un o fy nhasgau i dros y flwyddyn nesaf fydd gweithio ar gyfres o brosiectau cymunedol ar gyfer yr orielau newydd. Yn y byd amgueddfaol, mae ’na enw ar gyfer y math yma o waith – cyd-guradu, neu cyd-greu.

Wrth gwrs, dyw gweithio gyda chymunedau ddim yn beth newydd i ni fel sefydliad. Dyma oedd hanfod dull Iorwerth Peate o guradu a sylfaen datblygu casgliadau’r Amgueddfa Werin yn y lle cyntaf. Yn 1937 – bron i ddegawd cyn agor giatiau Castell Sain Ffagan i bobl Cymru – aeth Peate ati i lunio holiadur a yrwyd at unigolion a sefydliadau ym mhob plwyf yng Nghymru yn gofyn am arferion a thraddodiadau eu milltir sgwâr. Dyma ddyfyniad ohono:

… rhaid i’r Amgueddfa wrth wybodaeth a gwrthrychau o bob plwyf yng Nghymru; rhaid iddi ddibynnu hefyd i raddau helaeth iawn ar gydweithrediad y Cymry mewn fferm a bwthyn, tref a phentref.

Mae’r ymatebion a ddaeth i law bellach yn rhan o archif lawysgrifau’r Amgueddfa, ynghyd â llythyron a llyfrau ateb – dau ddull arall a ddefnyddwyd gan Peate i gasglu gwybodaeth. Yn ei gyfnod, does dim dwywaith nad oedd yn arloesi mewn tir newydd.

Heddiw, mae rhaglen gymunedol yr Amgueddfa yn barhâd o’r etifeddiaeth hon, ond rydym yn gweithio mewn ffordd dra wahanol. Yn y cyfnod cynnar, pan fyddai gwybodaeth a chasgliadau yn cyrraedd yr Amgueddfa, llais y curadur fyddai'n dehongli a chyflwyno’r deunydd hwnnw. Er mor werthfawr yw’r cynnyrch a gasglwyd, perthynas un-ochrog i raddau oedd rhwng yr Amgueddfa a’i hysbyswyr cymunedol.

Bron i wythdeg mlynedd yn ddiweddarach, mae’r pwyslais wedi newid ac fe welir hyn yn glir yn y gwaith sy’n digwydd yma fel rhan o brosiect Creu Hanes. O fewn yr orielau newydd, bydd gofodau wedi eu curadu gan gymunedau ledled Cymru – eu lleisiau a’u gwrthrychau nhw fydd hanfod yr arddangosfeydd hyn. Yn ogystal, mae fforymau cyfranogol y prosiect – pwyllgorau yw’r rhain sy’n cynrychioli cynulleidfaoedd amrywiol yr Amgueddfa – wedi chwarae rhan bwysig yn y broses o ddewis a dethol gwrthrychau a themâu yr orielau newydd o’r cychwyn cyntaf. Yn syml, ein nod yw creu hanes gyda, yn hytrach nag ar gyfer, pobl Cymru.

Gyda hyn mewn golwg, wythnos yn ôl mi roeddwn i gyda’r gymuned yn Awyrlu’r Fali yn cynnal ail gyfarfod am eu mewnbwn nhw i’r rhaglen cyd-guradu. Mae’r gymuned yn y Fali yn unigryw gan fod yno gymysgedd o dros fil o weithwyr milwrol a sifilaidd. Dyma un o gyflogwyr mwyaf Ynys Môn. Rydym wedi rhoi camerau fideo i ddetholiad o staff yr orsaf i recordio diwrnod arferol yn eu bywyd gwaith. Hyd yn hyn, mae wyth adran yn cymryd rhan, gan gynnwys y frigâd dân, peilotiaid Sgwadron 208 a’r gwasanaeth arlwyo. Mi fydd eu ffilmiau ‘pry-ar-y-wal’ yn cael eu dangos am gyfnod yn un o’r orielau newydd, ynghyd â gwrthrychau o'u dewis nhw. Bydd y cyfan wedyn yn cael ei archifo a’i roi ar gof a chadw yn yr Amgueddfa, a'r gofod arddangos yn cael ei drosglwyddo i gymuned waith wahanol.

I glywed mwy am ein prosiectau cyd-guradu, cadwch lygad ar y blog dros y flwyddyn nesaf. Gallwch hefyd gadw ar y blaen gyda'r datblygiadau drwy ddilyn fy nghyfrif  Twitter @StFagansTextile a’r hashnod #CreuHanes. Cofiwch hefyd am fy nghyd-weithwyr sy'n trydar: @CuradurFflur, @archifsfarchive, @SF_Politics, @SF_Ystafelloedd, @SF_adeiladau, @WelshFurniture@CollectionsSF a @SF_Dogfennaeth. Rhwng pawb, fe gewch chi’r diweddaraf am y prosiect ail-ddatblygu a chipolwg ar weithgarwch un adran sy’n rhan o’r gymuned waith yma yn Sain Ffagan. 

Cefnogir y gwaith gydag Awyrlu'r Fali gan Gynllun Cyfamod Cymunedol y Lluoedd Arfog.

Wythnos nesaf bydd Caerffili a’r cylch yn croesawu Eisteddfod yr Urdd a dros 15,000 o blant a phobl ifanc i’r dref i gystadlu mewn cystadlaethau megis canu, dawnsio a pherfformio. Uchafbwynt yr ŵyl i lawer fydd seremoni’r coroni a chadeirio.

Ar y penwythnos yma, ganrif yn ôl, bu Kate hefyd yn ymweld ag Eisteddfod, sef Eisteddfod Llanuwchllyn 1915.

Enillydd cadair Eisteddfod Llanuwchllyn y diwrnod hynny oedd neb llai, nag Hedd Wyn, un o brif ffigurau llenyddol Cymru.

Y gadair yma oedd y bedwaredd gadair iddo ennill mewn eisteddfod leol, a’i ffugenw oedd ‘Fleur-de-lis’, enw a ddefnyddiodd sawl tro wrth gystadlu. Dyma hefyd oedd yr eildro iddo ennill cadair Eisteddfod Llanuwchllyn. Yn yr eisteddfod gyntaf, yn ôl llafar gwlad, bu’n rhaid cadeirio Hedd Wyn yn ei absenoldeb, oherwydd iddo adael yr eisteddfod yng nghwmni un o ferched y fro, ac aros allan gyda hi.

Derbyniodd glod aruthrol yn y ddwy eisteddfod. Meddai’r beirniad ym 1913:

Well done Hedd Wyn, dos yn mlaen hyd nes cyrhaedd Cadair Genedlaethol.

A dyna be wnaeth – yn 1915 aeth ati i geisio am Gadair Genedlaethol Eisteddfod Bangor ond ni ddaeth i’r brig y tro yna. T.H Parry Williams a gipiodd y gadair a’r goron y flwyddyn hynny.

Er iddo golli ym Mangor, ddwy flynedd yn ddiweddarach, bu iddo ennill Cadair Eisteddfod Genedlaethol Penbedw 1917, ond yn dorcalonnus, bu farw mewn brwydr yng ngwlad Belg rhai wythnosau ynghynt. Yn ystod y ddefod, gosodwyd gorchudd du dros y Gadair.

Bu eisteddfodau yn elfen bwysig o fywydau'r Gymru yn ystod y Rhyfel. Fe roddodd gyfle i bobl ddod at ei gilydd i fwynhau ag anghofio pryderon rhyfel, pe bai hynny ond am ysbaid fechan. Mewn cyfnod o ansicrwydd, dychryn a pherygl fe fydda’r eisteddfod yn corddi ymdeimlad o ysbryd cymunedol, nid yn unig ar y ffrynt Gartref ond hefyd i filwyr hiraethus o Gymru:

The Welshmen in khaki could not let Easter go by without his feast of song, and “somewhere in England” the lads from the Principality had a Welsh Divisional Eisteddfod. Cambrian Daily Leader, 25 Ebrill 1916  

Mae'r blog yma'n dilyn blog Marsli Owen.

Pan benderfynom ni wneud digwyddiad o’r enw ‘Trwy’r Twll Clo’ meddyliais am y gwahanol bethau y buaswn yn gallu dangos i bobl yn adeiladau hanesyddol Sain Ffagan. Roeddwn i eisiau rhywbeth oedd yn cysylltu’r gorffennol a’r presennol, felly dewisais hanes yfed te a lleoli fy hun yn y parlwr yn ffermdy Kennixton.

Mae’r parlwr yn Kennixton wedi ei addurno yn steil y 1750au - efallai eich bod yn ei adnabod fel tŷ Capten Blamey oddi ar y gyfres deledu ddiweddar Poldark. Penderfynais fod mewn gwisg ar gyfer y digwyddiad er mwyn ceisio dod a’r tŷ yn fyw, a gosod y bwrdd ar gyfer te fel y buasent nhw wedi gwneud yn y 18fed ganrif.  

Mae gan de hanes gyffroes iawn yn ysbrydoli ffasiynau, ffortiynau, chwyldroadau a throseddau. Daeth i Brydain yn 1657 gyda Catrin o Fracança, gwraig Siarl yr 2il o Bortiwgal. Daeth yn ddiod ffasiynol iawn yn sydyn, ychydig fel y ‘Kate-effect’ heddiw,

Fel llawer o bethau poblogaidd, rhoddwyd treth uchel arno gan y llywodraeth. Roedd rhai delwyr diegwyddor yn ceisio gwneud i’r te fynd ychydig pellach gan ei amhuro gyda dail y ddraenen wen neu hyd yn oed baw defaid! Er mwyn goresgyn y dreth uchel ar de, buasai llawer o bobl yng Nghymru wedi prynu eu te gan smyglwyr. Mae’n bosib y buasai preswylwyr Kennixton wedi cael gafael ar de yn yr un ffordd. Roedd yn wreiddiol wedi ei adeiladu ar arfordir Gŵyr a buasai te wedi ei smyglo wedi bod ar gael yn hawdd. 

NId y Cymry’n unig oedd yn gwrthwynebu talu treth mor uchel ar de; doedd yr Americanwyr ddim yn gweld pam y dylen nhw chwaith. Er mwyn dangos eu teimladau, taflon nhw de Prydeinig i mewn i'r harbwr yn Boston - y Boston Tea Party - gicdaniodd Rhyfel Annibyniaeth America yn 1775.

Carais wneud y digwyddiad yma, a chynhyrchiodd rai sgyrsiau diddorol iawn gydag ymwelwyr. Roedd yn dŷ yn teimlo llawer mwy fel cartref wrth wneud ychydig o weithgareddau dydd i ddydd. Ond mae’n rhaid i mi gyfaddef, mi oeddwn i’n falch iawn o ddod allan o’r ffrog ar ddiwedd y dydd - roedd y sgert fawr a llewys tynn yn gyfyngedig iawn. Gorffennais y dydd yn gwisgo jeans cyfforddus a’n mwynhau paned o de yn dorch ar y sofa!

Bydd blog arall wythnos nesaf gan Heulwen, a fydd yn trafod y Prefab.

The youth forum worked extremely hard to get their first publication out in time for the Fragile? exhibition and it looks so wonderful! It contains interviews with artists, responses to the work on show and even an article about Spillers and Vinyl. We were also really lucky to have a great designer on board to work with the forum to create something so gorgeous - so thanks Chipper Designs!

You can pick up your copy of the youth forums magazine (or have a look at the pdf over on the right) at the exhibition and we would love to know what you think about it. Also we would love to know what your favourite fragile thing is, a baby? a cup? a building? let us know on twitter or instagram using #fragilefaves