Amgueddfa Cymru

Hafan

Ers y blog diwethaf mae’r gwaith ar y safle wedi datblygu cryn dipyn. Rydym wedi gorffen y to gwellt ac mae camau olaf y gwaith tirlunio wedi dechrau. Mae banc pridd wedi’i godi o amgylch y ddau dŷ crwn i efelychu amddiffynfeydd cadarn gwreiddiol Fferm Bryn Eryr ar Ynys Môn. Adeiladwyd cysgod to glaswellt y tu ôl i’r tai a fydd yn cael ei ddefnyddio fel gweithdy awyr agored a gofod addysg ychwanegol. Mae’r waliau o ‘glom’ - sef cymysgedd o glai, isbridd a cherrig mân - yn union fel y tai crwn, ond mae’r to glaswellt yn esiampl arall o ddeunydd toi sydd bron mor hen â gwellt. Gosodwyd arwyneb cobl o flaen y tai crwn, sydd hefyd yn efelychu’r lleoliad gwreiddiol.

Yn ddiweddar rydw i wedi bod yn canolbwyntio ar ddodrefnu’r tai. Bydd y mwyaf o’r ddau yn gymharol wag (dim ond aelwyd a mainc bren yn dilyn y waliau) er mwyn ei ddefnyddio fel ystafell ddosbarth ac ardal arddangos. Mae’r tŷ llai yn dangos bywyd cartref fel yr oedd yn ystod Oes yr Haearn ac yn cynnwys dodrefn cyffredin i’r cyfnod – tân i gynhesu, gwely i gysgu, gwŷdd i greu dillad a blancedi - a cistiau pren yw storio, ynghyd a chrochan i goginio bwyd. Seiliwyd bron pob eitem ar esiamplau o’r cyfnod sydd wedi llwyddo goroesi dros 2000 o flynyddoedd. Mae’r grochan yn replica o lestr coginio copr a haearn a ganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach, prin 25km o Bryn Eryr, ac wrth y tân bydd fersiynau syml o’r brigwrn a ganfuwyd yng Nghapel Garmon yn Sir Ddinbych. Mae’r llestri pren wedi eu seilio ar rhai a ganfuwyd ym mryngaer Breiddin ym Meirionydd tra bod y maeniau melin yn efelychu y rhai a ganfuwyd yn Bryn Eryr ei hun. Rydyn ni wedi cynhyrchu set lawn o offer trin coed yn dilyn esiamplau o fryngaerau fel Tre’r Ceiri a Castell Henllys. Mae hyd yn oed y blancedi wedi eu copïo o ddarnau o ddefnydd sydd wedi goroesi.

Gyda’r tŷ wedi ei ddodrefnu fel y byddai yn y cyfnod gallwn ni ddefnyddio’r lleoliad i ail-greu bywyd mewn tŷ crwn. Gyda chymorth crefftwyr, actorion a gwirfoddolwyr gallwn ni ddod i ddeall bywyd Oes yr Haearn yn well a helpu troi’r tŷ hwn yn gartref.

Mae bron i 50 o adeiladau hanesyddol yma’n Sain Ffagan. Fel staff, mae gennym ni’n hoff rai. Dweud y gwir, mae gen i sawl categori o hoff adeiladau - yr adeilad hefo fy hoff stori, y tŷ yr hoffwn i fyw ynddo fo fwyaf, fy hoff yn ei gyfnod dehongli ac ati. Ar gyfer taith ffefrynnau, roedd angen i mi ystyried hyn i gyd, dewis fy ffefrynnau, yna mynd ac ymwelwyr ar daith o’u cwmpas.

Ar ôl cysidro, a newid fy meddwl ychydig o weithiau, gwnes benderfyniad. Dewisais y Tolldy, gyda’i gysylltiadau i hanes cymdeithasol a gwleidyddol cyfoethog ac anhygoel o ddiddorol. Yna Nantwallter, sydd â stori wych i’w adrodd, a Llainfadyn, o ran o Gymru sydd ddim yn rhy bell o fy milltir sgwâr. Sylwais hefyd fod cysylltiadau rhwng y tri, ac nid yn unig eu cyfnod dehongli.

Adeiladwyd waliau Nantwallter allan o glom, sef cymysgedd o wellt, clai a cherrig mân, wedi ei bacio mewn haenau. Pan oedd y tŷ yn cael ei dynnu i lawr, daethpwyd o hyd i ddarn o bapur newydd yn y wal. Arno, roedd hysbyseb ar gyfer lle ar y Halton Castle, llong a oedd am hwylio ar y 25ain o Ebrill am Batagonia, y ‘wladychfa Gymreig’, yn 1865. Ni hwyliodd y llong yma ond yn ei lle, hwyliodd y Mimosa. Mae’n beth anhygoel i ddod ar ei draws. Fedrwn i ddim peidio dychmygu os aeth y darn yma o bapur a nhw am ennyd ar fordaith, o orllewin Cymru i diroedd pell i ffwrdd, cyn llenwi’r twll yn y wal.

Yr adeilad nesaf oedd Llainfadyn, bwthyn chwarelwr o Rostryfan ar gyrion Eryri, a ddim yn rhy bell o ble gefais i fy magu. Roedd yn gyfle i mi drafod y chwareli, a dod a’r Gogledd i lawr i Sain Ffagan. Mae digonedd o ddodrefn ac eitemau diddorol wedi eu gwneud o lechi y tu mewn hefyd. Roeddwn i wedi bod yn cerdded yn ddiweddar yn agos i’r ardal o ble daw’r tŷ yn wreiddiol felly dangosais ambell lun wedi ei dynnu ar y daith, ai dyma’r golygfeydd welodd chwarelwyr Llaindafyn a’r ardal ar eu ffordd i’r gwaith yn y chwarel? Aeth y teulu a oedd yn byw yno ar droad yr 20fed Ganrif i fyw i America, i weithio yn chwareli Vermont tra roedd y diwydiant yn cilio yma yng Nhgymru.

Mae’r Tolldy o Aberystwyth yn cynrychioli gorffennol aflonydd, ac mae’n gyfle i ddweud stori sydd yn llawn anghydraddoldeb a thensiwn yn yr 1840au. Roedd yn rhaid i ffermwyr dalu tollau gormodol, fwy nac unwaith ar un taith. Ar ben trethi, rhent a degwm yn daladwy i eglwys nad oeddent yn perthyn iddo, roedd yn ormod, crynhodd y tensiwn ac ymosododd Ferched Beca ar y tolldai. Ymosodwyd ar y tlotai hefyd, ac aeth y blwch rhwng y ffermwyr a’r tir-feddianwyr yn fwy fyth. Roedd bod y tu fewn i’r Tolldy yn Sain Ffagan yn gwneud i chi feddwl am y rheini oedd yn cadw’r tolldai, ac eu safbwynt nhw. Cosbwyd arweinwyr y terfysg yn llym, gyda rhai yn cael eu halltudio i Awstralia.

Beth daniodd fy nychymyg i, oedd gweld yr hanesion a’r straeon cyfarwydd, bywyd dydd i ddydd y bobl a oedd yn byw yn yr adeiladau yma, wrth edrych yn agosach, yn cael eu taflu i’w cyd-destun ehangach ac i ben draw’r byd. Hanes y ffermwyr yn cysylltu gyda anghyfiawnderau cymdeithasol y 19eg ganrif, a’r ymgyrchu a newidiadau gwleidyddol a oedd ynghlwm. Ond hefyd, y gwrthgyferbyniad rhwng y cartrefi cyfarwydd o ardaloedd cyfarwydd yn Nghymru, a’u cysylltiadau sy’n cyrraedd gwledydd ar gyfandiroedd ar draws y byd. A gadwon nhw ‘chydig bach o’r ‘adref’ cyfarwydd yma, yr adref sy’n cael ei gynrychioli yma’n Sain Ffagan, gyda nhw – ar diroedd pell eu byd newydd ar ben eu taith. 

This is the summary of a talk Carolyn Graves-Brown from Swansea's Egypt Centre gave at the recent "Heritage in Turbulent Times" event at National Museum Cardiff.

Studies of Bronze Age Egyptian weapons and warfare tend concentrate on metal weapons and ignore the part played by flint. Flint is not considered as attractive as copper or gold and in a milieu which is impressed by technological progress, metal is still considered superior. However, at least until the Early New Kingdom (c. the time of Tutankhamun or 1300 BC) there is strong evidence that flint weapons were standard military issue and far from being a primitive technology they were a natural choice for both utilitarian and ideological reasons.

Despite the fact that many hundreds of artefacts were found in a possible armoury in an Egyptian fort sited in Nubia (modern Sudan) and the fact that contemporary artefacts are known from sites in Egypt, flint found on Egyptian sites is often explained away as either foreign or intrusive to New Kingdom contexts. However, in many instances flint is a good choice for weapon manufacture, particularly where a quick and ‘dirty’ fight is envisaged. Flint is sharper, arguably cheaper and often more deadly than metal. Warfare and flint also had an ideological importance, it is the ideal weapon of the sun-god Re and perfect for destroying the enemies of Egypt. I concur that metal was a component of warfare, but make a plea for the role of lithics.

National Museum Wales and Cardiff University contribute to heritage preservation. If you would like to know more about "Heritage in Turbulent Times" please follow our blog.

Cardiff Bay Beach/Traeth Bae Caerdydd wasn’t the only taste of the sea for people visiting Cardiff yesterday. Museum Scientists brought the seashore to museum visitors in one of our Natural Science family workshops. These drop-in sessions aim to give visitors a taste of the wildlife that you can find on your doorstep, in woodland, on meadows…or in this case on the seashore.

More than 140 visitors looked down microscopes at seaweed, found out where on the shore different animals like to live, and sorted through many kinds of molluscs (such as top shells, periwinkles, slipper limpets, whelks, limpets, mussels), sea worms, starfish and sea urchins from the museum’s collections. Few people could resist popping the ‘bubble-wrap seaweed’ (Bladder Wrack) or counting the air bladders on the Egg Wrack to see how old it was. They found out which seaweed is used to make laverbread and which is used in their ice-cream!

With over 870 miles of stunning coastline, Wales is a great place to explore the seashore. We hope that some of our visitors can get outside and discover some of the animals and plants for themselves.