Cynhanes Diweddarach

Cafodd y gwrthrychau yn y casgliadau hyn eu defnyddio gan gymdeithasau a ddatblygodd ffyrdd o ddefnyddio metelau. Roeddynt yn gwneud arteffactau o gopor, efydd ac aur, ac yn ddiweddarach o haearn. Arferent berthyn i bobl a oedd yn byw yng Nghymru ar ôl 2500 CC a than ganol y ganrif gyntaf OC.

Tystiolaeth o ddefodau a chladdedigaethu sydd fwyaf amlwg yn y cofnodion o ddechrau'r cyfnod hwn. Roedd y drefn newydd o gladdu yn golygu bod pobl yn cael eu hamlosgi a'u claddu mewn yrnau crochenwaith dan domenni mawr o bridd o'r enw crugiau. Mae'n debyg bod y 'ffermwyr' hyn yn aros am gyfnodau mewn gwahanol rannau o'r wlad, gan symud i ardaloedd newydd gyda'u hanifeiliaid domestig yn ôl treigl y tymhorau.

[delwedd: Celfyddyd Celtaidd]

Roedd copor ac aur yn cael ei gloddio, ei smeltio a'i drin yng Nghymru yn ystod yr ail fileniwm CC. Gwelwyd tystiolaeth o hyn yn ddiweddar pan ddarganfuwyd mwyngloddiau copor cynhanesiol, a chafwyd llu o ddarganfyddiadau o gelfi ac offer efydd, a thorchau a breichledau aur. Defnyddid y rhain fel rhan o rwydweithiau cyfnewid dros gryn bellter rhwng gwahanol gymdeithasau. Mae'n bosibl i lawer ohonynt gael eu hoffrymu mewn defodau i'r duwiau.

O 1200 CC ymlaen dechreuodd y gwahanol gymdeithasau adael mwy a mwy o olion aneddiadau, gan awgrymu bod y cymunedau yn ffermio tiroedd yn llawer mwy dwys erbyn hynny. Codwyd caearau ar fryniau gyda rhagfuriau trawiadol, ac weithiau byddai llawer o adeiladau o'u mewn. Roedd y rhain yn cael eu codi a'u defnyddio gan gymunedau gweddol fawr, ond mae'n bosibl iddynt gyflawni nifer o swyddogaethau, er enghraifft bod yn geyrydd amddiffynnol, yn noddfa dros dro mewn argyfwng, canolfannau cyfnewid neu'n fannau cyfarfod crefyddol neu gymdeithasol. Roedd llawer o bobl yn byw mewn tai crynion ar ffermydd bychain wedi'u hamgáu gan gloddiau neu waliau. Ar eu holau gadawsant gasgliadau o bethau 'pob-dydd', er enghraifft troellau gwerthydau, meini melin ar gyfer malu grawn ac offer haearn.

Dros rannau helaeth o Ewrop, o 400 CC ymlaen, daeth pobl i ddefnyddio celfyddyd mewn arddull Geltaidd neu La Tene. Daethpwyd o hyd i dystiolaeth o'r arddull greadigol fyrlymus hon ar ddarnau efydd yng Nghymru. Ar yr un pryd, roedd haearn wedi dod yn fetel gwerthfawr a phoblogaidd. Mae camp dechnegol a chelfyddydol y gweithwyr efydd a'r gofaint Celtaidd yn hollol amlwg, a ceir esiamplau arbennig yn ein casgliadau. Mae eu harddull a'u hymddangosiad yn cynrychioli ffordd dra gwahanol o feddwl am y byd.

Adam Gwilt, Cynhanesydd Diweddarach

digwyddiadau

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.