Rhagor - darganfod byd o gasgliadau

Mwynau a ddarganfuwyd gyntaf yng Nghymru

[delwedd: anglesite]

Crisialau anglesit hyd at 10mm o hyd o'i deipleoliad ym Mynydd Parys, Môn. Ffoto MP Cooper.

[delwedd: brookit]

Crisial brookit 20mm o led o'i deipleoliad ym Mhrenteg, Gwynedd. Ffoto MP Cooper.

[delwedd: cymrite]

Micrograff electronig archwiliol o grisialau prismatig cymrit o'i deipleoliad yng nghloddfa Benallt, Rhiw, Pen Llŷn.

[delwedd: Dicit]

Dicit powdrog sy'n ffurfio caen ar ddolomit o'i deipleoliad yn Nhrwyn Bychan, Môn. Ffoto MP Cooper

[delwedd: namuite]

Teipsbesimen namuwit o gloddfa Aberllyn, Betws-y-coed.

Mae dros 430 math gwahanol ar fwynau'n digwydd yng Nghymru sef tua deg y cant o'r rhai hysbys. Cafodd unarddeg mwyn eu darganfod gyntaf yng Nghymru a'u henwi ar ôl daearegwyr, mwynolegwyr a llefydd yma a hyd yn oed ar ôl yr Amgueddfa ei hun sef

  • anglesit
  • banalsit
  • bramalit
  • brinrobertsit
  • brookit
  • cymrit
  • dicit
  • lanthantit-(Ce)
  • namuwit
  • pennantit a
  • steverustit

Darganfuwyd Brookit (ocsid o ditaniwm) gyntaf tua 1809 yn y gogledd. Fe'i enwyd yn 1825 ar ôl y crisialegwr a mwynolegwr o Brydain, Henry James Brooke (1771-1857) gan y mwynolegwr o Ffrainc, Armand Lévy.

Ym 1783 disgrifiodd y Parchedig William Withering rywogaeth nwydd, plumbum (plwm) wedi'i fineraleiddio gan asid fitriolig a haearn, oedd i'w ganfod yn helaeth ar Ynys Môn. Wedyn ym 1832 cynigiodd y mwynolegydd o Ffrainc Francois Sulpice Beudant yr enw anglesit am sylffad plwm gan gofio ei leoliad gwreiddiol, ac mae'r enw hwn wedi aros.

Ym 1930 enwyd mwyn clai newydd dicit ar ôl y cemegydd metelegol o'r Alban, Allan Brugh Dick (1833-1926) a gyhoeddodd ddisgrifiad manwl o'i briodoleddau ar sail deunydd o Drwyn Bychan, Môn.

Enwyd mwyn clai arall bramalit ar ôl Alfred Brammall (1879-1954) gynt o'r Adran Ddaeareg, Coleg yr Ymerodraeth, Llundain. Ym 1943 disgrifiodd enghraifft o Landybïe, Sir Gâr.

Yn ystod y 1940au cafwyd ymchwil drylwyr yn y cloddfeydd manganîs yn Rhiw, Pen Llŷn lle danganfuwyd sawl math newydd yng nghloddfa Benallt. Enwyd y cyntaf, banalsit, oherwydd ei gyfansoddiad o'r mwynau canlynol: bariwm (Ba); sodiwm (Na); alwminiwm (Al) a silicad (Si).

Ym 1946 cafodd y naturiaethwr enwog o Gymru, Thomas Pennant (1726-1798) ei gydnabod drwy enwi mwyn manganîs clorit penantit ar ei ôl. Ym 1949 enwyd ffelsbar bariwm hydradol cymrit ar ôl Cymru.

Ym 1982 darganfuwyd hydrocsid sinc a sylffad copor hydradol newydd ar hen sbesimen yn yr Amgueddfa o gloddfa Aberllyn ger Betws-y-coed. Fe'i enwyd yn namuwit ar ôl rhan Saesneg enw'r Amgueddfa yn llawn sef Amgueddfa Cymru - National Museum Wales. Erbyn hyn ystyrir enwi mwyn ar ôl sefydliad yn amhriodol ond mae'r enw'n aros gan wneud y mwyn hwn yn anarferol iawn.

Ym 1985 disgrifiwyd lanthanit gyda llawer o seriwm ynddo o gloddfa Britannia ar yr Wyddfa a'i enwi'n lanthanit-(Ce) .

Canfuwyd mwyn clai newydd a ger Bangor yn 2002. Enwyd hwn yn brinrobertsit ar ôl Brinley Roberts, Prifysgol Llundain sydd wedi cyhoeddi'n eang am ddaeareg y gogledd.

Y mwyn diweddaraf i gael ei ddarganfod yng Nghymru yw'r thiosylffad plwm prin sy'n ffurfio mewn tomeni mwyngloddiau mewn sawl lleoliad yng Nghanolbarth Cymru. Rhoddwyd yr enw steverustit iddo yn 2009, ar ôl y gŵr a'i darganfu, Steve Rust. Mae yntau'n gasglwr micromineralau sydd wedi bod wrthi am y rhan fwyaf o'i oes yn canfod ac adnabod mwynau ôl-fwyngloddio anarferol ym Maes Mwynau Canolbarth Cymru.

Am fwy o wybodaeth am y mwynau hyn ac eraill o Gymru ewch i wefan Mwynoleg Cymru'r Amgueddfa .

Erthygl gan: Tom Cotterell, Uwch Curadur

Dyddiad yr erthygl: 29 Mehefin 2009

1 sylw

unknown ar 14 Hydref 2013, 12:10

thx. had to do a project on crystals

Gadael sylw


Geirfa

MSE (Microsgop Sganio Electron)
Microsgop sy'n defnyddio pelydr electron wedi'i ffocysu'n fanwl a'i sganio ar draws sampl i gynhyrchu delweddau o eglurder uchel. Gall MSE gydrannu nodweddion llawer llai na microsgop cyffredin, mor fanwl â thua 2 nanometr.

Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:     

Delweddau:     

Arddull a darllenadwyedd: