Ar Drywydd Mwynoleg Yng Nghymru

Yng nghyd-destun casglu mwynau er mwyn casglu mwynau, mae mwynoleg yn weithgaredd â hanes cymharol fyr yng Nghymru. Mae hyn yn hollol groes i’r canrifoedd niferus pan roedd mynd mawr ar gasglu mwynau fel mwynau metel. Dechreuodd y naturiaethwyr bonheddig oedd yn ffynnu yn y 18fed a’r 19eg ganrifoedd roi jig-so Mwynoleg Cymru at ei gilydd. Mae’r jig-so’n dal i fod yn anghyflawn am fod cofnodion am rywogaethau sy’n newydd i Gymru yn cael eu gwneud a’u cyhoeddi bron bob blwyddyn bron.

Ym 1858, cyhoeddodd Robert Philips Greg a William Garrow Lettsom eu llyfr enwog Mineralogy of Great Britain and Ireland. Y llyfr yma oedd yr ymgais gyntaf i restru a disgrifio holl fwynau’r Deyrnas Unedig. Rhestrwyd cyfanswm o 241 o rywogaethau o fwynau. O’r rhain roedd 47 yn codi’n lleol yng Nghymru. Mwynau a ffeindiwyd wrth fwyngloddio a chwarela oedd y rhan fwyaf o’r rhywogaethau a enwyd – dyna pam bod y mwynau cyffredin a chynnyrch newid copr, plwm a sinc yn codi yn y rhestr, ac aur hefyd. Ond nid oedd y gwaith yn gynhwysfawr. Er enghraifft, cafodd disgrifiad o analsim o Fôn a gyhoeddwyd gan J. S. Henslow (tiwtor Charles Darwin fel mae’n digwydd) ym 1822, ei hepgor.

Yn wahanol i ardaloedd mwyngloddio eraill, fel Dyfnaint a Chernyw, ni ddaeth prynwyr a gwerthwyr mwynau a chwilwyr sbesimenau yn llu i feysydd mwynau Cymru. Ond roedd ambell i eithriad, gan gynnwys y naturiaethwr enwog o’r 18fed ganrif, Thomas Pennant (1726-1792) oedd yn arbennig o weithgar yn ei ardal leol (ardal Halcyn yn y gogledd-ddwyrain). Mae casgliad mwynau ei gyfoeswr o Gernyw, Philip Rashleigh, yn cynnwys sbesimenau o’r ardal yma: yn ddiddorol ddigon, roedd Mr Pennant yn cyflenwi sbesimenau ar gyfer Rashleigh.

Cafodd mwynoleg yng Nghymru hwb yn y 19eg change to early 20th Centuary ganrif ddiweddar pan gasglwyd llawer o ddeunydd pwysig gan Brif Arolygydd Mwyngloddiau’r Gogledd ar y pryd, G. J. Williams. Byddai llawer o fwynolegwyr modern yn genfigennus iawn o’i swydd. Yn ystod ei deithiau o gwmpas mwyngloddiau ledled y gogledd yn rhinwedd ei swydd, byddai’r cyfleoedd i gasglu sbesimenau cyfoes cywrain wedi bod yn doreithiog. Daeth deunydd Williams i ddwylo Amgueddfa Genedlaethol Cymru ym 1927.

Er gwaethaf y dirywiad graddol yn niwydiant mwyngloddio Cymru, tyfodd y diddordeb ym mwynau Cymru’n raddol gydol yr 20fed ganrif. O’r 1960au ymlaen, gwelwyd ymchwydd mawr yn niferoedd y casglwyr amatur. Mae argaeledd microsgopau wedi ein galluogi ni i ystyried mwynau microrisialaidd (oedd yn aml yn hynod o brydferth o dan y chwyddwydr). Arweiniodd hyn at ddarganfod llawer o rywogaethau prin o fwynau yng Nghymru diolch i ymroddiad sawl mwynolegydd amatur.

Oherwydd hyn, pan gyhoeddwyd argraffiad cyntaf Mwynoleg Cymru ym 1994, roedd e’n cynnwys cyfanswm o 340 o rywogaethau o fwynau. Felly mae nifer y rhywogaethau yng Nghymru wedi lluosogi i saith gwaith ei maint yn y 136 mlynedd ers gwaith Greg a Lettsom. Ond yr ystadegyn mwyaf trawiadol ohonyn nhw i gyd yw bod 161 (h.y. bron i hanner) o’r 340 o rywogaethau o fwynau a restrwyd yn yr argraffiad cyntaf wedi cael eu darganfod yn y cyfnod 1960-1994, trwy waith academyddion ac amaturiaid.

Rosasite
Rosasite
Redgillite
Redgillite
Redgillite
Redgillite
Ranciéite
Ranciéite
Ranciéite
Ranciéite
Ramsdellite
Ramsdellite
Ramsbeckite
Ramsbeckite
Ramsbeckite
Ramsbeckite
Ramsbeckite
Ramsbeckite
Pyromorphite
Pyromorphite
Pyromorphite
Pyromorphite