Y Chwilwyr Mwynau Cyntaf

O waith ymchwil archaeolegol mewn nifer o fwyngloddiau yng Nghymru, fe wyddom ni bod pobl canol yr Oes Efydd wedi bod wrthi’n chwilio ac yn mwyngloddio am fwynau copr tua 1,500 mlynedd cyn i’r Rhufeiniaid ddod i’r wlad. Byddai’r gallu i: a) enwi mwynau; b) gwahaniaethu rhwng y mwynau defnyddiol a’r lleill; ac c) dehongli dyddodion mwynau yn syml, wedi bod mor bwysig i’r chwiliwr llwyddiannus (neu’r mwynolegydd) ag y mae e heddiw.

Yn y 3,500 o flynyddoedd sydd wedi mynd heibio ers y cyfnod hwnnw, mae mwynau wedi chwarae rhan bwysig yn natblygiad economaidd a chymdeithasol Cymru. O’r Rhufeiniaid, i’r Mynachod Sisteraidd, i gymeriadau mawr mwyngloddio’r 17eg ganrif fel Thomas Bushell ac eraill, ac ymlaen i oes aur mwyngloddio metel yng Nghymru ganol y 19eg ganrif pan adeiladwyd ceuffyrdd a suddwyd siafftiau bas i weithio pob gwythïen neu ffawt oedd yn brigo dros wyneb y ddaear – maen nhw i gyd wedi gweithio mwynau metalifferaidd ac wedyn mwynau “sbar”. Mae aur, plwm, arian, copr, sinc a manganîs wedi bod yn ffocws sylw, tra bod ymdrechion wedi cael eu gwneud i gyrraedd cobalt, arsenic, antimoni, barytes a chalsit â gwahanol lefelau o lwyddiant. Wyddom ni ddim faint o bob mwyn a gynhyrchwyd – a hynny’n bennaf am mai ychydig iawn o gofnodion a gadwyd am y mwynau gafodd eu codi, eu naddu i’w dwysáu (y broses a ddefnyddir i dynnu deunydd gwastraff fel gwythiennau cwarts o greigiau llawn sylffid) a’u gwerthu. Mae cyfanswm y mwynau a gynhyrchwyd yng Nghymru felly’n cynrychioli canran anhysbys o’r cyfanswm.

Roedd rhai o’r mwyngloddiau o bwys Ewropeaidd oherwydd eu maint. Roedd y rhain yn cynnwys Mynydd Parys, Ynys Môn (copr – 18fed ganrif) a Van, ger Llanidloes ym Mhowys (plwm a sinc – 19eg ganrif). Tyfodd cymunedau cyfan o gylch y canolfannau llewyrchus hyn. Mae hyn yn gallu bod yn anodd ei ddychmygu, yn arbennig ganol gaeaf yn Nylife, gogledd Powys er enghraifft (a sawl lle tebyg arall). Doedd rhai o’r safleoedd eraill yn ddim mwy nag arbrofion ar hap, gyda’r nod o godi cyfalaf mentro ar y farchnad stoc a dim byd mwy. Roedd natur anghysbell rhai rhannau o Gymru yn ystod y 19eg ganrif yn ei gwneud hi’n arbennig o agored i fentrau diegwyddor lle sychodd cyflenwadau gwych o fwynau ar ôl sicrhau’r cyfalaf ar gyfer y datblygiad. Yn y cyfamser, syrthiodd nifer fawr o fwyngloddiau rhwng y ddwy stôl. Mae hanes mwyngloddio yng Nghymru’n bwnc difyr a chymhleth sydd wedi ei gofnodi’n dda, yn enwedig yn nhermau’r 250 mlynedd diwethaf.

CYHOEDDIADAU ALLWEDDOL:

Bick, D. E, 1993. The Old Metal Mines of Wales, Rhannau 1-6. Pound House, Newent.
Bick, D. E. 1985: The Old Copper Mines of Snowdonia. Ail Argraffiad, Pound House, Newent.
Davies, P. B. S. 1995. Forgotten Mines (The old lead and copper mines of Solva and St Davids (Merrivale, Tyddewi).
Hall, G. W. 1993. Metal Mines of Southern Wales. Ail Argraffiad. Griffin Publications, Sir Henffordd.
Hall, G. W. 1990. The Gold Mines of Merioneth. Ail Argraffiad. 99pp. Griffin Publications, Kington.
Hall, G. W. 1995. The Minera Mines from 1849. Yn: Bennett, J. (Gol.): Minera Lead Mines & Quarries. Cyngor Bwrdeistref Wrecsam Maelor, p45-67.
Hughes, S. J. S. 1981. The Cwmystwyth Mines. British Mining No. 17. Northern Mines Research Society.
Hughes, S. J. S. 1988. The Goginan Mines. British Mining No. 35. Northern Mine Research Society.
Hughes, S. J. S. 1990. The Darren Mines. British Mining No. 40. Northern Mine Research Society, 131-141.

Schulenbergite
Schulenbergite
Schulenbergite
Schulenbergite
Schmiederite
Schmiederite
Schmiederite
Schmiederite
Roxbyite
Roxbyite
Rosasite
Rosasite
Redgillite
Redgillite
Redgillite
Redgillite
Ranciéite
Ranciéite
Ranciéite
Ranciéite
Ramsdellite
Ramsdellite