Wedi'r Cau'r Chwarel, Y Diwydiant Llechi Heddiw

‘Fuo na’m diwrnod ola.’

Roedd Streic Fawr y Penrhyn ar droad y ganrif wedi effeithio’n aruthrol ar fasnach lechi Arfon yn gyffredinol.  O’i chymharu â’r sefyllfa cyn y Streic, am gyfnod o dair blynedd, prin y daeth llechi o gwbl o’r chwarel enfawr hon.  Trodd llawer cwmni a fu’n prynu llechi Cymru at gyflenwyr eraill yn ystod y cyfnod hwn ac ni ddaethant fyth yn ôl.  Effeithwyd ymhellach ar y diwydiant llechi gan yr Ail Ryfel Byd, pan ddirywiodd y galw am lechi adeiladu yn ddirfawr ac aeth llawer o’r dynion i’r fyddin.  Er y bu cyfnod digon prysur o adeiladu yn y blynyddoedd wedi’r rhyfel, ni ddaeth y diwydiant llechi yng ngogledd Cymru fyth yn ôl i’w lle fel y bu.  Yn ystod y pumdegau daeth yn amlwg bod y chwarel wedi ei gweithio allan mewn gwirionedd, ac er ymdrechion i ddod o hyd i graig dda ac arallgyfeirio, caeodd chwarel Dinorwig yn ddisyfyd ym mis Awst 1969.

Rhoddwyd offer a ffitiadau’r chwarel ar ocsiwn a dim ond drwy ymdrechion glew rhai o’r cyn-chwarelwyr yr arbedwyd rhai o’r eitemau sydd ar ddangos yn yr Amngueddfa heddiw.  Yn ôl Hugh Richard Jones, ‘O nw wedi gwerthu rai petha, a beth oedd yn nychryn  i fwya oedd, dwi’n meddwl, gweld nw i fyny ar yr olwyn fawr.  Mae’n debyg ych bod chi wedi gweld honno.  O nw’n mynd i losgi honno, fel scrap.  Mi ges i gyfle i stopio nw neud hynny, a siarad efo’r derbynnydd a’r arwerthwr, ac fe netho nw gau’r cwbwl i fyny a dodi’r ‘vultures’ o na i gyd.  Vultures on ni’n galw’r bobl scrap man, am i bod nw’n mynd â bob peth.  Sim ots beth fasen mynd ag o, i’w storio ai losgi fo.

‘O’dd hi ‘di slcaio’n arw ‘te.  Ond nath neb feddwl bysai’n cau mor sydyn â hyna.’

Agorwyd yr amgueddfa i’r cyhoedd ym 1972 â Hugh Richard Jones, cyn prif beiriannydd y chwarel, yn rheolwr arni.

Cyflogwyd nifer o gyn-chwarelwyr a pheiriannwyr Chwarel Dinorwig i gyflwyno ac egluro eu crefft, ac aethpwyd ati hefyd i gychwyn hel enghreifftiau arwyddocaol o offer perthnasol, gyda nifer o’r rhain wedi eu casglu o chwareli llechi eraill yng Nghymru.  Dyma’r polisi hyd at heddiw; rydym yn falch o’r cyfle i ddefnyddio staff deallus, sydd yn deall cyd-destun helaethach hanes rhyfeddol y diwydiant llechi.

Ac mae’r diwydiant hwnnw yn parhau mewn bobolaeth.  Cyflogir oddeutu 350 bellach yn chwareli llechi Cymru, gyda nifer sylweddol yn gweithio i Gwmni McAlpine yn Chwarel y Penrhyn, Bethesda, ac mewn nifer o chwareli llai sydd yn eiddo i’r cwmni o amgylch Blaenau Ffestiniog ac yn Nyffryn Nantlle.  Parhau mewn bodolaeth, hefyd, mae cwmni hanesyddol J. W. Greaves yn Chwarel y Llechwedd, Blaenau Ffestiniog, tra mae cwmni Wincilate yn gyfrifol am yr unig glodda tanddaearol sydd bellach yn gweithio, sef Chwarel Aberllefenni.  Cynhyrchu llechi toi yw sylfaen y diwydiant o hyd, ond yn ogystal fe wneir defnydd blaengar o lechfaen Cymru ar gyfer defnydd pensaerniol – gweler llechfaen Cwt-y-Bugail yn siop a chaffi yr Amgueddfa – ac ar gyfer myrdd o ddibenion eraill, megis sylfaen ffordd. 

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.