Amgueddfa Cymru

Amodau Byw: Lle'r Wraig

Er bod llawer o ferched yn mynd allan i weithio cyn priodi - ac i weini fel morwynion yn amlach na heb - wedi priodi, canran isel iawn o wragedd a fyddai'n gyflogedig y tu allan i'r cartref. Y patrwm cyffredinol oedd mai gartref oedd lle y wraig, yn gofalu am y plant ac yn sicrhau y byddai bwyd ar y bwrdd a heddwch ar yr aelwyd pan ddôi ei gŵr adref o'i waith.  Âi'r rhan fwyaf o gyflog y chwarelwr yn syth i'w wraig i redeg y tŷ.  Fel y mae Alwyn Owen yn cofio am yr arian, 'M'ond gweld nhw a dod â nhw adra oeddan ni.'

Tebyg iawn i'w gilydd o ran dodrefn a safon byw fyddai cartrefi'r chwarelwyr, a phrin iawn oedd yr arian dros ben i brynu unrhyw drimins ychwanegol.

'Gofala am lond dy gwpwrdd o fwyd, glo yn dy gwt, a cadw tŷ yn lân, a dim crandrwydd. Fedri di ddim byta crandrwydd.'
[Cyngor gan dad o chwarelwr i'w ferch ar ddydd ei phriodas.]

Er bod llawer o'r teuluoedd yn y pentrefi o amgylch Llanberis yn cadw tyddynnod bychain ac yn magu ambell i fochyn neu lo, dibynnai'r ardal gyfan ar y diwydiant llechi.  Fel y mae Gwilym Davies yn cofio, 'Doedd dim byd ond chwaral. Doedd dim ffactri na dim byd. Chwaral neu plwy te.' Bywyd caled, a oedd yn dreth corfforol ar ddyn, oedd bywyd y chwarelwr, a galluogai sgiliau domestig y wraig i'w gŵr weithio oriau hirach, gan roi cyfle iddo felly ennill ychydig mwy o gyflog.  Ond rhaid cofio bod bywyd y wraig yn gorfforol galed hefyd, ar gyfnod pan oedd teulu o chwech neu saith o blant yn gwbl arferol, a'r un peiriant i gael i olchi dillad na glanhau'r tŷ.  Cartref oedd ei d? i chwarelwr; i'w wraig, roedd yn weithle hefyd.

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.