Amgueddfa Cymru

Efail y Gof

'…oedd na hogia garw'n fanno a lot o straeon…. A'r hen fwrthwl mowr na'n mynd.'

Er bod i bob gweithdy ran hynod o bwysig i'w chwarae yng ngwaith y Gilfach Ddu, yr efail, ar lawer ystyr, oedd wrth galon y gwaith.  Dyma lle deuai llawer o fân gydrannau a gynyhyrchid mewn rhannau eraill o'r Iard ynghyd yn sbrocedi neu'n gadwyni, yn echeli ac olwynion.  Ar un adeg llosgai tanau mewn deuddeg pentan yma wrth i lu o ofaint daro a morthwylio i asio'r holl ddarnau metel a gynhyrchid gan y gweithdai eraill yn offer o bob math.

Gofaint diwydiannol oedd y rhain, felly, nid gofaint pedoli ceffylau. Roedd offer y chwarelwr yn gwbl hanfodol iddo yn ei waith, a hanfod gof da mewn chwarel lechi oedd deall anghenion y chwarelwyr. Golygai hyn ei fod yn medru paratoi arfau oedd yn amrywio yn ôl gofynion gwahanol ddynion a gwahanol fathau o graig.  Un o dasgau cyntaf y prentis gof fyddai gweithio gefeiliau, pinsiyrnau a darfathau at ei ddefnydd ei hun.

[delwedd: Gofaint]

Roedd y drysau mawr dwbwl rhwng yr efail a'r cwt shears yn fodd cyfleus i gludo eitemau mawrion i mewn i'r efail, ac yn ffordd rwydd hefyd o fynd at y man lle cedwid y golosg a fwydai'r tanau.  Ar anterth yr iard mae'n rhaid bod gwres y fflamau yn chwilboeth ac mae'n siŵr bod dwndwr y morthwylion wrth iddynt daro'r eingionau'n ddigon bron i fyddaru dyn.

Fel morthwyl gofannu, sy'n dyddio o 1900, gyrrir y morthwyl niwmatig o 1924-5 sydd i'w weld yma gan yr ynni o'r olwyn ddŵr. Felly hefyd yr olwyn lifanu fawr sy'n sefyll y naill ben i'r gweithdy. Mae'r meinciau pren a'r feisiau a ddefnyddiai'r gofaint i ddal offer yn llonydd yn dal i sefyll yn erbyn muriau'r efail.

Bellach pedwar pentan sydd yma, a dau of, sy'n dal i wneud llawer o waith trwsio ar offer yr Amgueddfa.  Maen nhw hefyd yn gyrru celfwaith hardd o ddur, fel y cennin pedr sydd i'w weld yma, ac sydd ar werth yn siop yr Amgueddfa.

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.