Rydych chi yn:  >   >   >   >   >   > 
English

Efail y Gof

'…oedd na hogia garw'n fanno a lot o straeon…. A'r hen fwrthwl mowr na'n mynd.'

Er bod i bob gweithdy ran hynod o bwysig i'w chwarae yng ngwaith y Gilfach Ddu, yr efail, ar lawer ystyr, oedd wrth galon y gwaith.  Dyma lle deuai llawer o fân gydrannau a gynyhyrchid mewn rhannau eraill o'r Iard ynghyd yn sbrocedi neu'n gadwyni, yn echeli ac olwynion.  Ar un adeg llosgai tanau mewn deuddeg pentan yma wrth i lu o ofaint daro a morthwylio i asio'r holl ddarnau metel a gynhyrchid gan y gweithdai eraill yn offer o bob math.

Gofaint diwydiannol oedd y rhain, felly, nid gofaint pedoli ceffylau. Roedd offer y chwarelwr yn gwbl hanfodol iddo yn ei waith, a hanfod gof da mewn chwarel lechi oedd deall anghenion y chwarelwyr. Golygai hyn ei fod yn medru paratoi arfau oedd yn amrywio yn ôl gofynion gwahanol ddynion a gwahanol fathau o graig.  Un o dasgau cyntaf y prentis gof fyddai gweithio gefeiliau, pinsiyrnau a darfathau at ei ddefnydd ei hun.

Gofaint

Roedd y drysau mawr dwbwl rhwng yr efail a'r cwt shears yn fodd cyfleus i gludo eitemau mawrion i mewn i'r efail, ac yn ffordd rwydd hefyd o fynd at y man lle cedwid y golosg a fwydai'r tanau.  Ar anterth yr iard mae'n rhaid bod gwres y fflamau yn chwilboeth ac mae'n siŵr bod dwndwr y morthwylion wrth iddynt daro'r eingionau'n ddigon bron i fyddaru dyn.

Fel morthwyl gofannu, sy'n dyddio o 1900, gyrrir y morthwyl niwmatig o 1924-5 sydd i'w weld yma gan yr ynni o'r olwyn ddŵr. Felly hefyd yr olwyn lifanu fawr sy'n sefyll y naill ben i'r gweithdy. Mae'r meinciau pren a'r feisiau a ddefnyddiai'r gofaint i ddal offer yn llonydd yn dal i sefyll yn erbyn muriau'r efail.

Bellach pedwar pentan sydd yma, a dau of, sy'n dal i wneud llawer o waith trwsio ar offer yr Amgueddfa.  Maen nhw hefyd yn gyrru celfwaith hardd o ddur, fel y cennin pedr sydd i'w weld yma, ac sydd ar werth yn siop yr Amgueddfa.