Amgueddfa Cymru

Iaith a Thermau'r Chwarel

'Dodd na'm sôn am Sisnag 'de…Cymraeg odd powb 'te wydoch chi.'

Er mai Saesneg a siaredai perchnogion y chwarel a'r stiwardiad gwaith, Cymraeg oedd iaith y 'Lindys' a'r 'Hen Deulu', a honno'n Gymraeg annhebyg i Gymraeg unrhyw ardal arall.  Fel unrhyw ddiwydiant arbenigol neu gymdeithas glos, yr oedd gan y chwarel lu o dermau unigryw a roddai gymeriad lliwgar ac arbennig iawn i iaith ardaloedd y chwareli.  Dyma flas ar rai ohonynt o chwarel Dinorwic:

Bodiau llwyd: Diffyg yn y llechfaen, ar ffurf marciau hanner cylch fel pen bawd.  Golygai na fyddai modd troi'r graig hon yn llechi.  Mathau eraill o farc a welid yn y llechfaen oedd dafadd (neu edafedd) a gwniadau.

Canu heddwch: yr olaf o dri chaniad - dynodai bod cyfnod saethu'r graig drosodd am y tro.

Cerrig hogia bach: cerrig llai na phedair modfedd ar ddeg o hyd. Byddai'r rybelwr yn dysgu ei grefft wrth hollti a naddu'r rhain.

Dros Bont Bala : Os oedd dyn yn cael y sac dywedid iddo gael ei yrru 'dros Bont Bala', sef y bont wrth y fynedfa i'r chwarel.

Dyn twll: Chwarelwr sy'n feistr ar y grefft o gael at y graig a'i thrin wedyn.

Ffarwel rock: Craig mor eithriadol o galed nes y byddai'n rhaid troi cefn arni, neu ffarwelio â hi.

Haldiwario: Ffraeo ac ymgecru.

Jac Do: Pan fyddai chwarelwr ar y cyflog isaf dywedid ei bod yn 'Jac Do' arno, hynny yw bod y sefyllfa yn ddu iawn.

Lybeindio: Gweithio'n galed ac egnïol dros ben.

Pen Bryn Sbïo: Bryn bychan rhyw hanner ffordd rhwng y chwarel a'r Tŷ Powdwr, lle cedwid y ffrwydron.  Gan fod yno olygfa dda o Lyn Padarn, Llyn Peris a'r Wyddfa roedd yn lle delfrydol i gael hoe fach a mwgyn - gan ofalu, wrth gwrs, gadw'r bag powdwr yn ddigon pell oddi wrth y sigarets!

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.