Rydych chi yn:  >   >   >   >   >   > 
English

Hollti a Naddu Llechi

Yn y chwarel ei hun, yn y gwalia – sef y siediau gydag ochrau agored – oedd yr hollti a’r naddu’n digwydd; bellach mae’n digwydd yn yr iard, ond fe allwch chi weld y tri bwrdd llifio llechi yma o hyd.  Mae’r pŵer o’r olwyn ddŵr yn gyrru’r tri drwy gyfrwng yr echel.  Daw’r ddau fwrdd llai o Chwarel Dinorwig ei hun, ond daw’r mwyaf o Chwarel Penyrorsedd yn Nyffryn Nantlle.  Mae’n dyddio o 1876.

Wrth weld crefftwyr wrth eu gwaith yn hollti a naddu, byddwch yn siŵr o ryfeddu wrth eu medrusrwydd – at sicrwydd y llygad a’r anel fathemategol bron wrth i’r cŷn daro’r llechen yn chwim a chysact.

Tasg trwm, llychlyd a swnllyd yw llifio llechi.  Rhaid cadw cafn o dd?r o dan y bwrdd i oeri'r olwyn wrth iddi dorri drwy'r slabyn o lechen, a lleddfu ychydig ar yr holl lwch a gynhyrchir.  Pan fyddai cant neu fwy o fyrddau ar waith ar un tro, byddai cymaint o lwch yn yr awyr nes i ddyn fethu bron â gweld pen arall y sied.  Roedd effeithiai'r llwch hwn yn andwyol iawn, wrth reswm, ar iechyd y chwarelwyr, gan arwain at anwylderau'r frest a silicosis.

Hollti Llechi

Gwelwch nifer o beiriannau i naddu'r llechi yn y fan yma, hefyd: dau beiriant gilotîn a weithir â throedlath, i lifio'r llechi, a thri pheiriant i naddu'r llechi, un o chwarel Dorothea, un o Benyrorsedd, a'r llall o Ddinorwig.  Ond cofiwch, er y datblygwyd dulliau peiriannol a thrydanol i hwyluso'r gwaith o lifio a naddu'r llechi, mai gyda llaw yr holltir llechi o hyd.

Yn eu horiau hamdden, ymfalchïai chwarelwyr yn eu gallu i drin a thrafod llechi a'u saernïo yn eitemau hardd yn ogystal â llechi toi.  Ceir amryw enghreifftiau yn yr ardaloedd chwarelyddol o lefydd tân, hambyrddau a phaneli a gerfiwyd yn hynod o gwyrain â phob math o symbolau.

Enwau'r Llechi o Wahanol Feintiau

Gelwid enwau boneddigaidd eu naws ar y gwahanol feintiau o lechi yn ôl eu graddfa, gan amrywio o'r 'Ladis' (Ladies) 16 modfedd x 12 modfedd drwy'r 'Cowntesys' 20 modfedd x 12 ac i fyny drwy'r 'Dychesis' a'r 'Prinsesis' hyd y 'Cwîns' 42 modfedd x 27 modfedd.

Pam bod Cymry uniaith yn galw'r fath enwau Seisnigaidd ar eu llechi? Yn ôl y sôn, cychwynnodd yr arfer ddiwedd y 18fed ganrif, yn chwarel y Penrhyn, Bethesda, gyda gŵr o'r enw y Cadfridog Warburton.