Rydych chi yn:  >   >   >   >   >   > 
English

Y Cwt Injan ac Una

Ers talwm, 'y Baltic' oedd enw'r cwt yma gan y dynion —gan gyfeirio at ei natur oer, drafftiog mae'n siŵr! Heddiw dyma gartref arferol Una, injan stêm 0-4-0, gauge 61cm, a adeiladwyd ym 1905 gan gwmni Hunslet o Leeds. Mae Una'n enghraifft dda o'r math o injans stêm a oedd ar waith yn y chwareli o'r 1860au ymlaen. Heb yr injans hyn, ni fyddai'r chwareli wedi datblygu fel y gwnaethant — yn wir, gallai'r cysylltiadau rheilffordd olygu llwyddiant neu fethiant i chwarel.

Treuliodd Una ei bywyd gwaith yn chwarel Penyrorsedd yn Nyffryn Nantlle. Mae staff yr Amgueddfa wedi gweithio'n galed iawn i'w hadfer i'w chyflwr gwreiddiol, a bellach mae Una yn gweithio'n iawn. Mae hi'n codi stêm yn rheolaidd ac mae'n olygfa gwerth ei gweld yn ei lifrai gwyrdd tywyll a'i phres gloyw.

Ond er bod gweld injan stêm ar waith yn ddeniadol iawn, nid oedd defnyddio'r injan go iawn yn y chwarel yn broses ramantus! Roedd disgwyl i'r gyrrwyr a'r tanwyr gyrraedd y chwarel erbyn rhyw 5 y bore i godi stêm ar gyfer gwaith y dydd, a hefyd i drwsio mân broblemau. Byddai'r tanwyr yn bachu ac yn dadfachu wagenni, ar eu pennau-gliniau mewn dŵr, eira neu laid, ac yn ceisio gosod wagenni'n ôl ar y ffordd haearn drwy fôn braich. Yn aml byddent yn torri llengig neu'n colli bysedd yn y broses.