Y Llofft Batrwm

Patrwm

Gallai'r gwneuthurwyr patrymau gynhyrchu patrwm ar gyfer unrhyw wrthrych metel yr oedd gofyn amdano yn y gweithdy: olwynion danheddog, partiau ar gyfer yr injans stêm —hyd yn oed gloch y cloc uwch ben y porth i'r gweithdai! Pîn melyn, meddal a ddefnyddid ar gyfer y patrymau. Byddai'r gwneuthurwyr patrymau yn defnyddio peth offer mecanyddol —dril piler, ffretlif, peiriant turnio a maen hogi a yrrid, fel y peiriannau yn y gweithdai eraill, gan yr echel. Serch hynny byddent yn gwneud yr holl waith cerfio manwl ar y patrymau â llaw. Oherwydd hynny ni châi'r gweithwyr eraill fynediad i'r llofft batrwm, rhag ofn iddynt ddwyn sylw un o'r gwneuthurwyr patrymau a pheri i'w law lithro, gan ddifetha'r patrwm. (Fodd bynnag, yn ôl y sôn roedd ysbryd yn y llofft batrwm —tybed a oedd hwnnw'n tarfu ar y gwaith o dro i dro?)

Mae modd gweld rhai o'r patrymau cywrain hyn yn y llofft batrwm —roedd rhyw 2000 o wahanol batrymau i gael i gyd. Rhyfedd meddwl mai wrth olau cannwyll y cerfiwyd y campweithiau hyn:

Yr hen William Jones y pattern maker yno…Er i fod o'n gwithio mor fanwl efo'r patryma, peth odd gynno fo'r adeg hynny odd tamed o bren a pedair cannwyll odd arno. Odd o'n gorfod symud hwnnw o gwmpas ar y bwrdd lle'r oedd o'n gweithio ar y fainc. Odd o ddim yn taflu cysgod ar i waith o da. Odd o'n gweithio mor fanwl â hynny.

Wrth reswm, roedd y llygod yn hoff iawn o'r canhwyllau, felly bu'n rhaid i'r chwarel archebu canhwyllau arbennig â blas drwg arnynt, at ddefnydd y Llofft Batrwm yn unig.

Tad a Mab yn y Gweithdai/Y System Brentisiaeth

Pan oeddach chi'n dechra, roeddach chi'n cael mwrthwl gynnyn nhw.

Cynhyrchwyd y rhan fwyaf o'r patrymau sydd yng nghasgliad yr Amgueddfa gan aelodau un teulu o Lanberis, sef teulu Patrwm fel y'u gelwid. Eddie Patrwm, oedd un o'r gwneuthurwyr patrymau olaf i weithio yma, a dilynodd yn ôl traed ei dad a'i daid.

'Cael gwaith' a wnâi hogyn a âi i weithio i'r chwarel; dechreuai fel 'belwr bach' (rybelwr), yn hel y graig sál o'r fargen. Ar y llaw arall, 'cael lle' y gwnâi hogyn a ddeuai'n brentis i'r Gilfach Ddu. Yr oedd safon y brentisiaeth yn y gweithdai yma yn cael ei chydnabod gan gyflogwyr a chwmnïau llongau ym mhedwar ban byd.

Dyma Gwilym Davies yn cofio ei ddiwrnod cyntaf fel prentis yn yr iard:

Overalls newydd a phob dim. Overalls a chôt liain jacket, run fath â denim de, a mrawd hynna wedi prynu llif i mi yn Gruffydd Jones, Gaernarfon. Llif henry Diston USA. A dwi'n cofion iawn y dyn yn siop yn deud, 'Agor y bocs,' a tair llif yndo fe. Dwy yn mynd un ffordd ac un y ffordd arall.

Pam ddechreuish i'n hogyn bach, dodd na'm cyflog i gal yn yr iard 'te. Oeddach chi'n gweithio am hannar blwyddyn am ddim. Cael chewch am hannar blwyddyn, yr ail hannar blwyddyn…yn ystod yr ail flwyddyn oeddach chi'n cal naw ceiniog yr wsnos o gyflog. Ac o hwnnw oedd isho talu'r swllt hospitol bob mis 'de.

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.