Rydych chi yn:  >   >   >   >   >   > 
English

Yr Ysbyty, Damweiniau ac Afiechyd

Ysbyty

Yn groes i'r Gilfach Ddu, a oedd ar y cyfan yn lle diogel i weithio, medrai’r chwarel fod yn lle hynod o beryglus. Golygai’r holl waith ffrwydro y gallai craig ansad ddisgyn yn ddirybudd, gan gladdu gweithiwr yn fyw neu ei daflu tros ddibyn gannoedd o droedfeddi o uchder. Rhwng 1822 a 1969 lladdwyd 362 i gyd, er na laddwyd erioed mwy na thri ar y tro. Damweiniau claddu gan graig oedd y rhan fwyaf ohonynt.

Wedi adeiladu Ysbyty bwrpasol ar lannau Llyn Padarn ym 1860, byddai dynion a oedd wedi cael damwain yn cael eu cludo yno’n syth i dderbyn sylw meddygol gan ddoctor yr Ysbyty. Bu yno gyfres o feddygon dros y blynyddoedd. Y mwyaf nodedig ohonynt, o bosib, oedd Dr. Mills Roberts – gŷr amryddawn dros ben, yn ôl pob sôn. Yn ogystal â chwarae pêl-droed dros Gymru yr oedd yn llawfeddyg ardderchog a allai ymateb yn chwim i amgylchiadau arbennig gweithle fel y chwarel. Dr. Mills Roberts a gof y Gilfach Ddu a luniodd ddwy fraich fetel i chwarelwr a oedd wedi colli ei freichiau ei hun mewn damwain.

Cyn cyfnod y Wladwriaeth Lês, cedwid swllt (5c heddiw) — ‘swllt hospitol’ — yn ôl o gyflogau’r dynion fel y câi’r chwarelwr neu unrhyw aelod o’i deulu a âi’n sál fynd i’r ysbyty am ddim. Peth arferol iawn fyddai cynnal cyngherddau elusennol, a chyfeillion chwarelwr a oedd wedi colli ei waith oherwydd afiechyd ac aelodau o’r gymdeithas leol, yn rhoi o’u doniau a’u llafur yn rhad i godi arian iddo ef a’i deulu.

‘Odd y'ch cyflog chi'n stopio, y noson o chi'n câl ych brifo.’

‘Os bydda 'na ddamwain, bydda chwarelwrs yn mynd adra 'de. Darfod gweithio’r diwrnod hwnnw. Parch 'de.’

Roedd yno fygythiadau llai amlwg i iechyd y chwarelwyr, hefyd – yn arbennig felly y diciáu a chlefyd y llwch (silicosis). Rhoesai Dr. Mills Roberts awgrymiadau ymarferol a chall ar eu hiechyd i’r chwarelwyr a’u teuluoedd: awyru'r tŵ yn dda, gwisgo gwlanen nesaf at y croen ac ymolchi yn aml. Dylai'r chwarelwr 'fyw am rhywbeth heblaw te a bara menyn, ac amrywio ei ddeiet â bwydydd o bob math, yn arbennig llysiau'r ardd’. Ond dadlennol yw ei argymhelliad i gofio ‘nad oes Dim Maeth mewn Te', oherwydd am flynyddoedd lawer bu meddygon yn rhoi’r bai am glefyd y llwch ar arfer y dynion o yfed te cryf a fyddai’n mwydo ganddynt drwy’r dydd.

Erbyn heddiw, Cyngor Sir Gwynedd sy'n rhedeg Canolfan Ymwelwyr yr Ysbyty. Mae ar agor yn rheolaidd yn ystod misoedd yr haf (gweler y bwrdd du wrth y fynedfa i ganolfan hybysrwydd Parc Padarn).