Dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol

Erbyn cyrraedd diwedd y mudiad eisteddfodol cyffrous yma yn Y Fenni, yr ola o'r eisteddfodau yn Y Fenni yn 1853, mae'n amlwg erbyn hynny fod yr Eisteddfod ar drothwy, os mynnwch chi, cyfnod arbennig o gyffrous. Erbyn hynny mi roedd gyda chi reilffyrdd ar hyd a lled Cymru. Mi roedd y trên bellach yn ei gwneud hi'n bosibl i chi ddod â miloedd o bobl o bob rhan o Gymru i'r gwahanol fannau lle fydden nhw'n cynnal yr eisteddfodau. Hynny yw, mae yna gyfnod newydd wedi cyrraedd, ac erbyn canol y pumdegau mi roedd pobl yn dechrau sôn am Eisteddfod Genedlaethol, hynny yw bod hi'n bryd bellach i greu un eisteddfod, a fyddai'n flynyddol, os oedd modd, a fyddai'n flynyddol yn crisialu yr hyn oedd y diwylliant eisteddfodol yng Nghymru.
Beth oedd pwysigrwydd y diwylliant hwnnw, beth oedd ei ran e, os mynnwch chi, o ran cynnal morale, cynnal ysbryd y Cymry? Oherwydd pan ddewch chi wrth gwrs at y pumdegau, y'ch chi'n dechre sôn am yr Eisteddfodau yng nghysgod cyhoeddi y Llyfrau Gleision - y Llyfrau Gleision a welodd olau dydd wrth gwrs, 1846/47, a'r Llyfrau Gleision a wnaeth yr ymosodiad enwog hwnnw ar gymeriad y Cymry fel cenedl a'u cael nhw yn arbennig o brin.

O'r flwyddyn 1847 ymlaen mae mor glir â'r dydd bod hi o'r pwys mwyaf i'r Cymry i greu delwedd genedlaethol newydd, delwedd mewn gwirionedd a fyddai'n amddiffyn eu henw da nhw, yn dangos eu bod nhw yn genedl a oedd yn haeddu clod, ac nid yn genedl os mynnwch chi a oedd yn haeddu ei sarhau. Ac ar gyfer delwedd o'r natur yna, wel, roedd rhaid i chi gael llwyfan, neu os mynnwch chi, ffenest siop, er mwyn i chi gael dweud wrth y byd eich bod chi wedi cael cam. Ac mae pobl o'r natur yma ych chi, ac ŷn ni'n haeddu gwell gan y byd.

Mi roedd y siarad hwnnw'n gryf erbyn y pumdegau, doedd gyda chi'r un sefydliad cenedlaethol arall a fyddai'n gallu llwyfannu delwedd gyfadferol o'r natur yna. Fe ddechreuwyd siarad mewn difri am Eisteddfod Genedlaethol, ac yn y flwyddyn 1858 wele ddigwyddiad llachar. Un arall o'r clerigwyr eto, John Williams ab Ithel, a oedd wedi meddwi ar syniadau Iolo Morgannwg, ac yn credu gant y cant yng Ngorsedd y Beirdd, ac yn ddyn hefyd a chryn dipyn o'r entrepreneur ynglyn ag e. Mi welodd John Williams ab Ithel beth oedd arwyddocâd dyfodiad y trên, ac mi benderfynodd e gynnal eisteddfod orseddol yn Llangollen ym Medi 1858, a fyddai os mynnwch chi, os nad yn Eisteddfod Genedlaethol go iawn, yn sicr yn rhagfynegiad o'r hyn fyddai Eisteddfod Genedlaethol.

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.