Rydych chi yn:  >   >   >   > 
English

Y Ni a Nhw: Rhigymau Enwadol

Serah Trenholme (1887–1980) yn sgwrsio gyda Robin Gwyndaf
Serah Trenholme (1887–1980) yn sgwrsio gyda Robin Gwyndaf, Mawrth 1976.

Thema ganolog yn niwylliant gwerin unrhyw wlad yw’r tynnu coes a’r herian rhwng gwahanol garfannau o gymdeithas â’i gilydd. Yng Nghymru, adlewyrchir hyn yn amlwg iawn yn y rhigymau, storïau a sylwadau a adroddir am y gwahanol enwadau crefyddol. Roedd hynny’n arbennig o wir yn ail ran y bedwaredd ganrif ar bymtheg a rhan gyntaf yr ugeinfed ganrif pan oedd mwy o fri ar enwadaeth nag sydd heddiw.

Yn dilyn, ceir detholiad o rigymau a phenillion am y gwahanol enwadau crefyddol o’r casgliad o dapiau a llawysgrifau sydd ar gadw yn Amgueddfa Werin Cymru. Pan nodir enw ardal neu sir, nid yw hynny o angenrheidrwydd yn golygu bod y rhigwm neu’r pennill wedi’i gyfyngu i’r ardal neu’r sir honno.

Yr Annibynwyr

Annibynwyr, annibendod,
Mynd i’r capel heb ddweud adnod!
(Cyffredinol)

Sentars bach y paraffin,
Mynd i uffern bob yr un!
(Ceredigion)

Sentars, sentars, sgidiau tylla,
Golchi traed wrth fynd drwy’r pylla!
(Rhuthun)

Sentars, y Sistied,
Yn sentio Satan
I dîn y shetin (gwrych)!
(Llanwddyn)

Sentars sychion, be na bw,
Neb yn gwybod ond y nhw,
Ffraeo â’i gilydd ac â phawb,
Byd o’i go rhwng brawd a brawd.
(De Ceredigion)

A dyma’r rhigwm am Gapel Soar, yr Annibynwyr, Nefyn:

Capel Soar yn sorri,
Merchaid bach yn pori!

Gan Serah Trenholme, Nefyn, y cafwyd y rhigwm uchod. Amheuthun iawn yw cael penillion am bob un o’r prif enwadau anghydffurfiol mewn un pentref. Ond dyna a gafwyd gan Serah Trenholme (tâp AWC 3915), ac fe’u cynhwysir yn y detholiad hwn, gan gynnwys y pennill cyfarwydd ‘Methodistiaid creulon cas ...’ am gynulleidfa’r Capel Isa yn Stryd y Ffynnon.

Y Bedyddwyr

Babtus y dŵr
Yn meddwl yn siwr,
Does neb yn y nefoedd
Ond Babtus y dŵr!

Bedyddwyr, penne twp,
Yn mynd i uffern bob yn drwp!
(Ffair-rhos, Ceredigion)

Beth ddeuai o’r Bedyddwyr
    Pe peidiai’r dŵr yn lân,
A hithau’n methu glawio
     Am dair blynedd fel o’r blân?
          O, am grefydd
Na bo’r sylfaen yn y dŵr.

Dyma’r rhigwm am blant ac aelodau Capel Y Fron, Nefyn:

Capal Batus, gwirion gam,
Yn ordro fi i guro mam;
A minna’n hogyn bach mor ffôl
Yn curo mam efo troed stôl.

Y Methodistiaid Calfinaidd

Methodistiaid creulon cas
Mynd i’r capel heb ddim gras,
Gosod seti i bobol fawr –
Gadael tlodion ar y llawr!

Dyma’r fersiwn adnabyddus. Amrywiad ar y ddwy linell olaf yw:

Malwod duon ar y wal,
Methodistiaid yn methu â’u dal!

A dyma rigwm a gofnodwyd yn ardal Llanwddyn:

Methodistied: penebylied,
Lladron gwyllt yn cerdded y walie!

Yr Undodwyr (Y Sosiniaid)

Y Sosiniaid! O mor drist,
Gwadu Duwdod Iesu Grist.

Y Wesleaid

Wesle wyllt ar ben y gwrych
Yn canu cân y regen rych!

Wesle wyllt ar ben y gwrych
    Yn watsio chwain yn neidio!
(Glynceiriog)

Wesle wyllt fel rheffyn gwellt
     Yn mynd drwy’r mellt a’r trane!
(Ceredigion)

Wesle wyllt a’r hen het wellt
     Yn gyrru mellt i hedeg!
(Waunfawr, Arfon)

Wesla, Wesla, Wesla sych,
Cadw pawb ar fara sych!
(Môn)

Methodist, Methodist, cwac, cwac, cwac;
Go to the Devil and never come back!

Arferai plant Ysgol Dinmael, sir Ddinbych, ar ddechrau’r ugeinfed ganrif, a’m tad yn un ohonynt, herian un hen ŵr drwy lafarganu’r rhigwm hwn:

Wesle wyllt a’i wallt yn wyn
Yn malu cerrig wrth Bont-y-Glyn.

(Pont-y-Glyn: ger ffordd yr A5, rhwng Llangwm a Dinmael. Y mae’r bont yn lled agos hefyd i Gapel y Wesleaid, Tŷ Nant, sydd wedi cau bellach.)

A dyma’r druth ddychanol am Gapel Wesla (Capel Moreia), Nefyn:

Capal Wesla wislyd,
Mochyn yn y pwlpud,
Hwch yn pregethu
A mochyn yn brathu!

Yr Eglwyswyr

Hen Eglwyswyr, penne sofft,
Bildio eglwys heb ddim llofft!

Eglwys Loeger, uwch na neb,
Llediaith neis a phletio ceg;
Person plwyf a sgweiar sgwat –
Gwnewch y tro os tynnwch gap.
(De Ceredigion)

I gloi, dyma rigwm y Personiaid. Fe’i tadogir, er enghraifft, ar Berson Nantglyn, sir Ddinbych.

Chi dyfod i’r Eglwys,
     Chi gneuthur yn gall,
Chi peidio mynd i’r capel
     At bobol y fall!
Chi talu y degwm,
     Chi gneud yn ych lle,
Chi mynd ar ôl marw
     I ganol y ne.