Celwyddau Golau Dafydd Jones, Porthmadog

Gan: John o John, Porthmadog

Dafydd Jones yn dysgu'r Frenhines Victoria i reidio beic
Dafydd Jones yn dysgu'r Frenhines Victoria i reidio beic.
Dafydd Jones a'r Frenhines Victoria yn bwyta tships
Dafydd Jones a'r Frenhines Victoria yn bwyta tships.
Dafydd Jones a'r Eliffant Pinc
Dafydd Jones a'r Eliffant Pinc.

Ia, diar annwl dad, rodd yr hen Ddafydd yn nodweddiadol o'r cymeriada lliwgar ddechra'r ganrif ddwytha, y rhei nad oddan nhw ddim wedi cal dim manteision addysg, ac eto i gyd, rodd gynno fo ryw ddawn, ryw ddychymyg i fynd i fyd y plentyn, ychi, ryw straeon. Odd bys cynta Dafydd Jôs wedi'i wargamu felna, wedi'i blygu, ac ydw i'n cofio i mi ofyn:

'Be ddigwyddodd i'ch bys chi Defi Jôs, 'i weld o wedi plygu?' 'O', medda fo, 'pan on i'n gweithio yn y banc estalwm yn hel y ceinioge, ti weld, 'i roid yn y drôr, wedi bod wrthi felly yn hel canodd ohonyn nhw a 'mys i wedi mynd yn stiff felna, 'sdi', medda fo.

Wel fedrach chi ddim cymeryd dim odd o'n 'i ddeud ond efo pinsiad o halan, ond rodd o'n gymeriad byw.

Doedd o rioed wedi bod yn y banc?

Nagodd, tad! Bobol, dyna'r lle dwytha'n y byd, os na fuo fo yno yn llnau carpedi. Odd o'n ddiniwad hollol, ychi. Mi fydda'n dŵad i'r stryd weithia, ond 'never on a Sunday'. Ddôi Defi Jôs ddim i olwg y stryd ar y Sul. Na. Odd o rhy flêr, greadur tlawd, wchi. 'Achos 'i ddiwrnod O ydi dydd Sul', medda fo, 'a dos gin i ddim dillad ar 'i gyfar O.' De! Meddyliwch chi am y syniada odd gynno fo. Wel, odd o'n neud i mi feddwl, un wedi cal ryw lun o fanteision, yndê.

Ble byddech chi'n 'i gyfarfod o amla?

O, yn yr efal. Fydda'n dŵad i'r efal, efal Wiliam Ŵan y go, i ferwi ryw dun odd gynno fo i ddal te. Rodd o'n rhoid y tun 'ma yn y tân i ferwi iddo fo gal 'i banad. Fydda yn fanno, ne yn ymyl y gwaith nwy, ychi, yma. Fydda Defi'n fanno ac mi gâi gynulleidfa o blant lle bynnag y bydda fo. Gofio fo un tro yn deud am yr amsar rodd o wedi bod yn y milisia - 'maligians' fydda Defi'n galw nhw - yn Gynarfon adag ymweliad y Frenhinas Victoria. Dwn i ddim, credwch fi, wn i ddim faint o wir sy yn yr un o'i storïau fo, ond odd o'n ddeudwr da, ychi, ac yn 'u deud nhw fel petai nhw yn wirionadd. Odd o wedi mynd i Gnarfon, ac odd o'n cal ryw jobsys gan y milisia 'ma i bario tatws i'r batalion. A dyma y General yn dŵad rownd ryw ddiwrnod a gofyn i Defi fasa fo'n dŵad allan o'r cookhouse - yn fanno odd o ar y pryd - fod o ishio gair efo fo, y very man.

'You're the very man', medda hwnnw.

'Duw, feddylish i mai 'Meri Ann' odd o wedi deud am mai gneud gwaith dynas on i, 'sdi, pario tatws.'

'O, ia?'

'Ia. A dyma fo'n deud bod ishio i mi fynd i ofalu am y Queen yn ystod 'i arhosiad yn Gnarfon.'

'O, ia? Aethoch chi?'

'Wel, esh i i lawr efo'r General am jwg, wst ti.'

Jwg fydda fo'n ddeud, wchi, am beint.

'Esh i i lawr am jwg efo fo, a dyma fo yn deud wrtha i bod o'n mynd i ymddiriad Brenhinas Prydain Fawr i ngofal i am yr wsnos, tra byddwn i yn y camp - yn y gwersyll. Ac yno buon ni', medda fo. 'Wel oddan ni wedi mynd yn ffrindia mawr, ychi.' (Odd hi wedi bod yn 'i dŷ o.) 'Oedd hi wedi dŵad i Dremadog i ddysgu - i mi 'i rhoid hi ar ben ffor' i reidio beic.'

'Duwadd! Odd hi, wir?' Ac odd raid i chi gymyd arnach bod chi'n credu'r cwbwl i gyd, dach chi'n gweld, i'w borthi o ymlaen.

'O, oddach chi?'

'Oddwn. A mi ddigiodd hi, ydw i'n meddwl, ychi', medda fo, 'oherwydd odd hi wedi gyrru platiad o deisan mwyar duon i mi ac on i wedi gyrru'r plât yn ôl iddi, heb 'i olchi. Ac wedyn, wrth gwrs, esh i allan o'r llyfra am sbel', medda fo.

'O, dudwch chi.'

'Wedyn mi fuom i yn mynd efo hi, wedi dŵad â hi i Gnarfon - dyna sut oddan ni'n ffrindia. Dew, doddan ni'n ddigon o ffrindia i galw hi'n 'hen fodan'. Achos pam lai, 'te? Odd hi'n ngalw fi yn 'co bach'.'

'O, ia, ardderchog.'

'Wedyn, mi odd hi ishio i mi fynd â hi ar y swings a'r ceffyla bach, ychi, y ceffyla troi rownd 'ma, ac on i ofn iddi fynd yn sâl, ychi, achos oddan ni newydd gladdu platiad o chips a pys a fish efo hi. Ond yn hytrach nag iddi dorri 'i chalon, mi esh i â hi i guro coconyt. A mi darish ddau goconyt ac mi aethon o'n dau i'r castall i byta nhw.'

Odd y Frenhines wedi anfon crempoge iddo hefyd ryw dro, odd?

O, bobol bach, odd.

Sut odd o'n adrodd yr hanes yna? Ellwch chi 'i ddeud o fel rodd o yn siarad?

Wel, mi odd yr hen Ddafydd, ychi, yn rhwymo y stori yma rŵan wrth un arall on i wedi ddeud cynt mewn ffor' - efo'i deisen mwyar duon - a dodd hi ddim yn unochrog, cofiwch. O na, odd ynta'n gyrru petha iddi hitha hefyd. Odd o'n gyrru cwpwl o wningod iddi weithia i Lundan, medda fo. Am 'i charedigrwydd hi'n anfon crempoge iddo fo. Odd ynta'n talu'n ôl iddi hi felna.

'O, oddach chi'n dallt ych gilydd?'

'Duw, oddan ni'n chdi a chdi', medda fo, 'efo'n gilydd yn iawn.'

Fuo gynno fo 'rioed waith parhaol?

O, naddo. O, bobol, rodd o a gwaith sefydlog rioed yn ffrindia. O, nagodd, er iddo fo ddeud 'i fod wedi bod ar un adeg ar y môr. Dwn i ddim faint o wir odd yn hynny chwaith, ychi.

Ymhle roedd o wedi bod?

O, odd o wedi bod rownd y byd i gyd, medda fo, ond wyddach chi ddim p'run ynta o ddifri, ynta smalio ynta be odd o.

Odd o wedi gweld ryw ryfeddode mawr dros y dŵr?

Wel, mi fydda'n sôn am ryw eliffant. Odd gynno fo eliffant pinc. Odd lliw yr eliffant yn ddigon i ddeud mai chwedl odd honna, 'te. Eliffant pinc, a bod o wedi bod yn tynnu hoelan o'i droed o:

'Odd yr eliffant 'ma yn gloff, ychi', medda fo, 'yn gloff, a mi esh i dynnu'r hoelan 'ma o'i droed o.'

'O, ia?'

'Ia. Ac mi ddoth y syrcas i'r Port, cofia.'

'Do?'

'Do, wir. Ac wyddost ti, mi welodd fi wedi mynd i ista i lle grôt a dima. Fanno fyddwn i'n mynd i syrcas, lle grôt a dima. A dyma'r eliffant pinc yn 'ngweld i, ac ma nhw'n deud nad ydy eliffant byth yn anghofio, wyddost ti, a dyma fo'n dŵad rownd ac yn roid 'i drwnc am fy nghanol i a nghodi fi i fyny i ista i lle hannar coron. Dyna i ti go' odd gin yr eliffant pinc', medda fo.

Tâp: AWC 3556-57. Recordiwyd: 27.vii.1972, gan Robin Gwyndaf.
Siaradwr: John O John, 20 Heol Fadog, Porthmadog. Ganed: 19.v.1900, 48 Heol yr Wyddfa, Porthmadog. Wedi byw ym Mhorthmadog ar hyd ei oes ac eithrio tair blynedd y bu yn y De.
Gwaith: amryw swyddi, ond yn Swyddfa'r Dreth Incwm, 1947-60.
Awdur nifer o lyfrau atgofion a rhai dramâu. Bu'n cynhyrchu dramâu ac yr oedd yn adnabyddus fel darlithydd poblogaidd.