1789 ac eisteddfodau'r Gwyneddigion

Bronfollt arian a enillwyd yn eisteddfod Corwen, 1789
Bronfollt arian a enillwyd gan Gwallter Mechain yn eisteddfod Corwen ym 1789, digwyddiad a ddechreuodd ddadeni eisteddfodau yng Nghymru.

Medal y Gwyneddigion a enillwyd gan Gwallter Mechain, Corwen, 1789 (blaen)
Gwnaethpwyd y fedal hon yng Nghaer ar draul Cymdeithas y Gwyneddigion ar gyfer Eisteddfod Corwen ym 1789, a chyfeirir ati yn yr ohebiaeth gyfoes fel Cadair Arian. Fe'i cynigiwyd am gyfansoddi penillion ar y pryd, a dyfarnwyd Gwallter Mechain yn fuddugol dros Twm o'r Nant a Jonathan Hughes. Cythruddwyd Dr David Samwell gymaint gan y penderfyniad hwn nes iddo fynnu ymladd un o elynion Twm. Ond ni fu tywallt gwaed wedi'r cwbl, a rhoddodd Samwell ysgrifbin arian i'w ffefryn i gofnodi'r achlysur.

Ysgrifbin arian a roddwyd i Twm o'r Nant gan Dr David Samwell
Ysgrifbin arian a roddwyd i Twm o'r Nant gan Dr David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg) fel gwobr gysur wedi iddo gael ei drechu trwy dwyll, yn ôl y sôn, gan Gwallter Mechain yn eisteddfod Corwen, 1789.

Mae'r flwyddyn 1789 yn hollbwysig yn hanes yr Eisteddfod. Dyma ddechrau y cyfnod modern yn hanes yr Eisteddfod. Yr hyn ddigwyddodd yn syml yw fod Tomos Jones o Gorwen, y seismon oedd â diddordeb mawr ganddo fe yn yr eisteddfodau bach oedd wedi bod yn cael eu cynnal yn y tafarnau, mi anfonodd e at y Gwyneddigion, y gymdeithas honno o Gymry alltud yn Llundain, i ofyn iddyn nhw a wnelen nhw noddi'r Eisteddfod yng Nghymru oherwydd bod eisiau sefydliad cenedlaethol mae'n debyg, a fyddai'n gallu rhoi rhyw gymaint o urddas a safon unwaith eto i'r diwylliant Cymraeg. Ac fe gytunodd y Gwyneddigion.

Ond, wrth gwrs, roen nhw'n mynnu'r hawl hefyd i ddeddfu. Os oen nhw'n mynd i noddi mi roen nhw eisiau sicrhau fod yna reolau pendant wedi'u gosod lawr - er enghraifft, mi fydden nhw yn dewis beirniaid, mi fydden nhw hefyd yn dewis y prif destunau, mi fyddai disgwyl i'r beirdd i gystadlu dan ffug-enwau. Hynny yw, oedden nhw'n llunio glasbrint os mynnwch chi o'r math o Eisteddfod gystadleuol fodern ŷn ni bellach mor hen gyfarwydd â hi. Wel, Tomos Jones o Gorwen, yn fachgen drwg braidd, mi ddywedodd e bod y Gwyneddigion yn noddi yr Eisteddfod yng Nghorwen ym mis Mai 1789. Doen nhw ddim mewn gwirionedd. Ond ym mis Medi yr un flwyddyn, yn Y Bala, mi roedd y Gwyneddigion yn noddi. Ac yn yr Eisteddfod honno, testun y gadair oedd Ystyriaeth ar Oes Dyn.

Gwrandewch ar naratif fideo gyda Hywel Teifi Edwards (angen chwaraewr QuickTime):

- Modem [673KB]:


- Broadband [2.32MB]:

Nesaf:

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.