Systemateg ac amrywiaeth molysgiaid tir

O fewn y thema hon, mae'r projectau'n ymrannu'n bedwar maes ymchwil:

Molysgiaid tir Dwyrain Affrica

Staff: Ben Rowson, Jennifer Gallichan, Peter Tattersfield

Ukaguru

Y terfyn rhwng tir amaeth a choedwig ym Mynyddoedd Ukaguru, Tanzania.

Mae etifeddiaeth drefedigaethol gadarn y tu ôl i'r astudiaeth wyddonol o fioamrywiaeth Affrica. Y prif adnoddau ar gyfer y rhan fwyaf o'r gwaith a wnaed ar systemateg ac adnabod anifeiliaid di-asgwrn-cefn Affrica yw'r casgliadau hanesyddol a grëwyd gan fforwyr-naturiaethwyr Ewropeaidd, o amser cyn y cyfnod trefedigaethol tan ganol yr 20fed ganrif. Mae'r llenyddiaeth ar y pwnc yn fratiog ac mae llawer o'r gweithiau'n brin neu'n anodd iawn cael gafael arnynt, a hynny'n arbennig yn Affrica. Nod y project yw defnyddio casgliadau, llyfrgell ac arbenigedd unigryw'r Amgueddfa i ddatblygu astudiaethau am folysgiaid tir Dwyrain Affrica (gwlithod a malwod tir) a sicrhau bod y canfyddiadau'n hawdd eu deall. Mae hyn yn galw am waith fforio a gwaith ymchwil elfennol yn ogystal ag astudio'r gweithiau sy'n bodoli eisoes, ar y cyd â'n cydweithwyr yn Affrica ac mewn mannau eraill. Ers y 1990au, mae staff yr Amgueddfa wedi bod ynghlwm wrth gynnal arolygon o fioamrywiaeth, adeiladu ar gymhwysedd a gwaith tacsonomaidd yn Kenya, Tanzania ac Uganda.

Malwod tir Dwyrain Affrica

Limicolaria

Limicolaria o Kampala, Uganda; un o berthnasau llai'r Falwoden Affricanaidd Fawr.

Er gwaethaf eu pwysigrwydd i ecosystemau ac amaeth, ychydig o wybodaeth sydd ar gael am falwod tir Dwyrain Affrica drofannol (Kenya, Tanzania ac Uganda). Mae'r ffawna yn wahanol iawn i unrhyw beth arall a geir yn unrhyw ran o'r trofannau. Mae hanes daearyddol cymhleth y rhanbarth wedi cyfrannu at esblygiad miloedd o rywogaethau endemig a llawer o genera endemig, rhai ohonynt dros ardaloedd eang ac eraill yn gyfyngedig i ardaloedd bychain iawn. Ymysg y rhain mae'r “Malwod Tir Affricanaidd Mawr” (Lissachatina spp.), y malwod hela cigysol (Streptaxidae), rhywogaethau Affro-alpinaidd a chanddynt gysylltiadau Palearctig, a llu o ficro-falwod sy'n byw ar ddeiliach. Mae'r mwyafrif o'r tacsa yn byw mewn cynefinoedd coedwigol yn unig. Mae nifer fawr o fygythiadau'n wynebu'r cynefinoedd hyn, ond yn hanesyddol maent wedi cael llai o sylw na safanâu a llynnoedd Dwyrain Affrica. Ymysg y coedwigoedd endemig sy'n cael eu hastudio mae Mynyddoedd Arch y Dwyrain, Dyffryn Hollt Albertine, ucheldiroedd folcanig Kenya, arfordir Cefnfor India a'r ynysoedd mewndirol. Yn yr ardaloedd hyn, mae rhywogaethau miliynau o flynyddoedd oed yn cyd-fyw â'r rhai sy'n codi o newid hinsawdd Pleisosten, gan greu un o brif ganolfannau bioamrywiaeth y byd.

Hanes y project

Prosesu samplau o'r maes

Prosesu samplau o'r maes ym Morogoro, Tanzania yn 2003 (o'r chwith i'r dde: C. Ngereza, B. Rowson, P. Tattersfield; llun gan M. B. Seddon).

Casgliadau'r Amgueddfa oedd prif adnodd y project hwn. Mae casgliad Melvill-Tomlin yr Amgueddfa (a ddaeth i law'r Amgueddfa ym 1955) yn cynnwys llawer o wybodaeth teip a deunydd arall gan arbenigwyr ym maes ffawna Affricanaidd. Yn eu plith mae M. W. K. Connolly, H. B. Preston ac E. A. Smith, yn ogystal â gwaith Melvill a Tomlin eu hunain wrth ddisgrifio tacsa Affricanaidd. Mae casgliad Tom Pain (a ddaeth i law'r Amgueddfa ym 1981) yn cynnwys sawl rhywogaeth Affricanaidd arall, ac mae'n arbennig o gyfoethog o ran yr Achatinidae. Mae arbenigwyr gwadd, gan gynnwys Al Mead a Bernard Verdcourt, wedi astudio'r casgliad ac wedi ei drafod yn eu gwaith. Yn ddiweddar, cyflwynodd Verdcourt, prif awdurdod yr ugeinfed ganrif ar falwod tir Dwyrain Affrica, ran helaeth o'i lyfrgell a'i archifau malacolegol i'r Amgueddfa. Mae hwn yn adnodd sydd heb ei ail ar gyfer astudio pellach.

Ers dechrau'r 1990au, rydyn ni wedi bod wrthi'n cynnal arolygon bioamrywiaeth o falwod tir yng nghynefinoedd coedwigol Kenya, Tanzania ac Uganda. Mae'r canlyniadau hyd yn hyn (gweler Cyhoeddiadau) wedi cynyddu ein dealltwriaeth am ecoleg cymunedau o falwod tir mewn fforestydd a phlanhigfeydd brodorol, a phatrymau dosbarthiad ar raddfa mynyddoedd unigol. Mae gwaith ffawna ar sail y casgliadau hyn wedi trafod y patrymau ar raddfa ehangach, ac mae disgrifiadau o rywogaethau newydd wedi cynnig awgrym o beth sydd ar ôl i'w ddarganfod. Mae'r gwaith ymchwil ar systemateg yn trafod esblygiad a biodaearyddiaeth y ffawna a'i berthynas â rhywogaethau eraill ym mhedwar ban y byd. Mae'r gwaith i adeiladu ar gynhwysedd wedi cynnwys darparu hyfforddiant ar waith maes, gwaith curadurol a gwaith ymchwil ac wedi arwain at sefydlu neu ddatblygu casgliadau Amgueddfeydd Cenedlaethol Tanzania, Amgueddfeydd Cenedlaethol Kenya a Phrifysgol Makarere, Uganda. Ein casgliadau ni a'r data a gododd o'r arolygon yw'r sail ar gyfer ein gwaith ymchwil parhaus. Rydyn ni wrthi'n llunio canllaw llawn lluniau i falwod tir Kenya i'w ddefnyddio fel offeryn tacsonomaidd.

Datblygwyd y rhaglen ymchwil gyfredol gan gyn-aelod o staff, Mary B. Seddon a'r Cydymaith Ymchwil, Peter Tattersfield yn y 1990au. Ymunodd Ben Rowson a Jennifer Gallichan â'r project yn 2003 a 2006. Mae ein cyfeillion Charles Lange (Amgueddfeydd Cenedlaethol Kenya) a Christine Ngereza (Amgueddfeydd Cenedlaethol Tanzania) wedi bod ynghlwm wrth y project ers 1996. Mae rhaglen Menter Darwin DEFRA, Fauna a Flora International, Cymdeithas Ecolegol Prydain, Ymddiriedolaeth y Bobl dros Rywogaethau mewn Perygl, Cymdeithas Linneaidd Llundain, UNITAS Malacologica, cynllun SYNTHESYS yr UE a chyrff eraill oll wedi cefnogi agweddau o'r project ar wahanol adegau.

Esblygiad malwod cigysol trofannol (Streptaxidae)

Staff: Ben Rowson

Streptaxidae

Streptaxidae byw o Ddwyrain Affrica. Mae angen casglu sbesimenau byw i wneud gwaith anatomegol a moleciwlaidd.

Cragen ac anatomeg

Cragen ac anatomeg Primigulella o Tanzania.

Malwod tir cigysol y teulu Streptaxidae (a elwir weithiau yn “falwod hela”) yw'r grŵp mwyaf amrywiol o'r rhanbarth Affro-drofannol. Maent i'w gweld hefyd yn Ne America, Asia ac ynysoedd Cefnfor India. Nod y project yw eglurhau tarddiad, biodaearyddiaeth ac amrywiaeth eang o ffurfiau o streptcsidau, gan ddefnyddio dulliau morffolegol a moleciwlaidd. Roedd peth o'r ymchwil hwn yn rhan o PhD a wobrwywyd gan Brifysgol Caerdydd yn 2010.

Ffawna molysgiaid tir Prydain

British Molluscs

Rhai o'r rhywogaethau o falwod tir a gwlithod sy'n byw ym Mhrydain, wedi eu darlunio mewn sawl dull.

Testacella

Y Wlithen Gragennog Testacella maugei, o randir yng Nghymru. Gallwch weld y gragen, sy'n debyg i ewin, wrth ymyl ei chynffon

Gwlithod cigysol Prydain

Staff: Ben Rowson a Bill Symondson (Prifysgol Caerdydd)

Syndod mawr i arddwyr yw clywed bod nifer o rywogaethau o wlithod cigysol yn byw yn Ynysoedd Prydain. Creaduriaid digon od eu golwg yw'r Gwlithod Cragennog (Testacella spp.). Maen nhw'n byw o dan y ddaear ac yn bwyta mwydod byw. Anaml iawn y mae pobl yn eu gweld, ac maen nhw'n anodd iawn eu ffeindio. Nid ellir dweud yn sicr sawl rhywogaeth sy'n byw yn Ewrop, nac ychwaith a ydynt yn frodorol ynteu a gawsant eu cyflwyno o rywle arall. Mae llawer o fylchau yn ein gwybodaeth am eu hymddygiad.

Syndod mawr i ni oedd darganfod gwlithen gigysol newydd yn ne Cymru yn 2007. Er ei bod yn debyg i'r Wlithen Gragennog mewn sawl ffordd, nid yw'r Ysbrydwlithen (Selenochlamys ysbryda) yn perthyn i'r un teulu ac mae'n debyg i'r rhywogaeth gael ei chyflwyno o'r rhanbarth Gawcasaidd yn ddiweddar, a hynny'n ddamweiniol. Diolch i ymateb brwd o du'r cyhoedd, rydyn ni wedi bod yn olrhain adroddiadau gan bobl sy'n honni eu bod wedi gweld yr Ysbrydwlithen, ac wedi casglu digon o ddeunydd am y gwahanol Wlithod Cragennog i ddechrau gwneud gwaith ymchwil tacsonomaidd ar y teulu.

Mae manylion am sut i gyfrannu at y project, gan gynnwys canllaw adnabod i'r rhywogaethau a gwybodaeth am sut i wahaniaethu rhyngddynt a gwlithod eraill ar gael ar ein gwefan Rhagor.

Projectau blaenorol yn y maes hwn

Cyflawnodd Eva Sharland broject doethuriaeth a ariannwyd gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru (a gwblhawyd yn 2001) ar ecoleg dau fath o falwod tir sydd mewn perygl (Vertigo angustior a V. geyeri ) yn Ynysoedd Prydain.

Offer tacsonomaidd

Canllaw llawn lluniau i falwod tir Kenya

Staff: Ben Rowson, Jen Gallichan

Gulella

Pedair o'r tua 80 rhywogaeth o Gulella sy'n byw yn Kenya: y gwaith yn mynd rhagddo ar y canllaw.

Biotir 2

Un o nodau tymor hir pwysig y project Dwyrain Affrica oedd cynhyrchu canllaw llawn lluniau i falwod tir Kenya. Mae gennym ffotograffau o holl tacsa Dwyrain Affrica bron erbyn hyn, a hynny mewn sawl achos o'r sbesimenau teip yn ein casgliad neu o gasgliadau amgueddfeydd eraill, ac rydyn ni wrthi'n llunio cofnodion ac yn crynhoi adroddiadau am y rhywogaethau.

Projectau blaenorol yn y maes hwn

Molysgiaid tir Madeira

Mae nifer dda o folysgiaid o ynysoedd Madeira yn ein casgliadau yng Nghaerdydd. Mae'r casgliadau hanesyddol yn cynnwys deunydd teip o gasgliadau Lowe, Watson a Wollaston. Ers 1986, mae'r Amgueddfa wedi cael gafael ar ddeunydd modern gyda data da am leoliadau o gasgliad Holyoak-Seddon a gan yr Athro Robert Cameron. Mae'r deunydd wedi cael ei ddefnyddio mewn cyhoeddiadau ymchwil, ac fe'i cynhwysir yn y canllaw (Seddon, M. B. 2008. The Landsnails of Madeira: an illustrated compendium of the landsnails and slugs of the Madeiran archipelago. BioTir 2, Amgueddfa Genedlaethol Cymru). Cewch lawrlwytho ffurflen archeb ar gyfer y cyhoeddiad hwn yma.

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.