Rydych chi yn: Archwilio'r Casgliadau > Lleisiau o'r Oesoedd Canol (OC 1070au - 1500au)

Lleisiau o'r Oesoedd Canol (OC 1070au - 1500au)

Rhagarweiniad

Darn o Lyfr Gwyn Rhydderch, canol y 14eg ganrif
Darn o Lyfr Gwyn Rhydderch, canol y 14eg ganrif

Clywyd nifer o leisiau gwahanol yng Nghymru yn ystod y canol oesoedd cynnar a'r canol oesoedd. Fe ymosododd pobl o wledydd eraill, daeth rhai yma i weithio a chafwyd cysylltiadau estynedig ag eraill drwy fasnach.

Recordiwyd y clipiau sain hyn yn 2007 ar gyfer oriel archeoleg newydd yn Amgueddfa Cymru Caerdydd. Mae'r atgynhyrchiadau hyn o leisiau coll yr oesoedd canol yn dangos faint o ryngweithio ieithyddol oedd yng Nghymru yn y cyfnodau cynnar hyn, ac hefyd yn rhoi cipolwg inni ar feddyliau a gweithredoedd y bobl oedd yn byw yma.

Eingl-Normaneg

Câi Eingl-Normaneg ei ysgrifennu a'i siarad gan elît bychan yn dilyn y gwladychiad Normanaidd. Wedi i Edward I orchfygu Cymru, cyflwynwyd Eingl-Normaneg fel iaith y dosbarth rheoli a ddaeth i Gymru. Mae'n goroesi mewn nifer fach o destunau llenyddol ac mewn dogfennau gweinyddol a chyfreithiol. Cafodd Eingl-Normaneg beth dylanwad ar yr iaith Gymraeg hefyd.

Daw'r enghraifft hon o lythyr John Peckham, Archesgob Caergaint (tua 1230-92) at y Brenin Edward I, yn disgrifio marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd ym 1282.

Troswyd y darn i'r Saesneg gan Charles Trice Martin; mae'r darlleniad Eingl-Normaneg gan David Trotter

Trawsysgrif o'r clip sain

Sire, sachez ke cues [ceus?] ke furent a la mort Lewelin truverent au plus privé lu de sun cors menue choses ke nus avoms veues; entre les autres choses il i out une lettre deguisé par faus nuns de traysun. E pur co ke vus seyez garni, nus enveyum le transcript de la lettre a le eveske de Ba, e la lettre meymes tient Eadmund de Mortemer, e le privé seel Lewelin, e ces choses vus purrez aver a vostre pleysir, e ço vus maundum pur vus garner, e nun pas pur ce ke nul en seyt grevé, e vus priums ke nul ne sente mort ne mahayn pur nostre maundement, e ke (s) ce ke nus vus maundums seyt secré.

Cyfieithad i'r Gymraeg

Arglwydd, bydded i chi wybod bod y rhai a fu'n bresennol pan fu farw Llywelyn wedi canfod ynghudd ar ei gorff rhai pethau bychain. Ymysg pethau eraill roedd llythyr bradwrus wedi'i gelu â ffugenwau. Er mwyn eich rhybuddio, anfonwyd gopi o'r llythyr at esgob Caerfaddon. Mae'r gwreiddiol, ag arno selnod cyfrin Llywelyn, ym meddiant Edmund Mortimer, ac fe gewch chi'r pethau hyn os dymunwch. Anfonwn hwn i'ch rhybuddio, ac nid i achosi trafferth i neb. Gobeithiwn na fydd neb yn dioddef marwolaeth neu anaf o ganlyniad i'n gwybodaeth, ac y caiff yr hyn a anfonwn atoch ei gadw'n gyfrinachol.

Cymraeg Canol

Datblygodd Hen Gymraeg yn Gymraeg Canol tua 1100. Roedd Cymraeg llafar yn cynnwys amrywiaeth o dafodieithoedd, megis Gwyndodeg (tafodiaith Gwynedd) a Gwenhwyseg (tafodiaith Gwent). Defnyddiwyd yr iaith ysgrifennedig ar gyfer llenyddiaeth grefyddol, testunau cyfreithiol, gweithiau meddygol, herodraeth a ffermio yn ogystal â chwedlau rhyddiaith a rhamantau. Parhaodd Cymraeg i fod yn brif iaith Cymru'r Canoloesoedd.

Daw'r enghraifft hon o Gymraeg Canol o un o dri chywydd gan y bardd proffesiynol Iolo Goch (tua 1320-98) sy'n canmol Owain Glyn Dŵr. Mae'r un yma'n canmol ei lys yn Sycharth.

Mae noddwyr Iolo'n cynnwys gwŷr eglwysig uchel-radd yn ogystal â theuluoedd bonheddig Eingl-Gymreig a Chymreig.

Mae'r darlleniad Cymraeg Canol gan Peter Wynn Thomas

Trawsgysgrif o'r clip sain

Llys Owain Glyn Dŵr

Naw neuadd gyfladd gyflun,
A naw gwardrob ar bob un,
Siopau glân glwys cynnwys cain,
Siop lawndeg fal Siêp Lundain;
Croes eglwys gylchlwys galchliw,
Capelau â gwydrau gwiw;
Popty llawn poptu i'r llys,
Perllan, gwinllan ger gwenllys;
Melin deg ar ddifreg ddŵr,
A'i glomendy gloyw maendwr,
Pysgodlyn, cudduglyn cau,
A fo rhaid i fwrw rhwydau;
Amlaf lle, nid er ymliw,
Penhwyaid a gwyniaid gwiw,
A'i dir bwrdd a'i adar byw,
Peunod, crehyrod hoywryw;
Dolydd glân gwyran a gwair,
Ydau mewn caeau cywair,
Parc cwning ein pôr cenedl,
Erydr a meirch hydr, mawr chwedl;
Gerllaw'r llys, gorlliwio'r llall,
Y pawr ceirw mewn parc arall;

Saesneg Canol

Dinistriodd y Goncwest Normanaidd ddiwylliant uchel llenyddol y Loegr Eingl-Sacsonaidd. Roedd y Saesneg Canol a ddefnyddiwyd yn gynyddol eang unwaith eto ar ôl tua 1200 yn wahanol iawn o ran gramadeg i Hen Saesneg, ac roedd wedi benthyg nifer o eiriau Norsaidd ac Eingl-Normanaidd. Saesneg oedd iaith arferol y mwyafrif o drefi a sefydlwyd gan reolwyr Normanaidd a Seisnig yng Nghymru. Treiddiodd nifer fawr o eiriau Saesneg Canol i'r Gymraeg.

Daw'r enghraifft hon o Saesneg Canol o'r rhamant ganoloesol Sir Cleges,, hanes marchog gwastrafflyd sy'n cael ei yrru i dlodi cyn dod yn llewyrchus unwaith eto, â dathliadau'r Nadolig yn gefndir i'r stori.

Fe'i cyfansoddwyd yn y 1300au/1400au cynnar, yn ôl pob tebyg yng ngogledd-orllewin canolbarth Lloegr.

Mae'r darlleniad Saesneg Canol gan yr Athro John Hines.

Trawsgrifiad o'r clip sain

Sir Cleges and his son gent
The right waye to Cardiffe went
Uppon Cristemas Daye.
To the castell he cam full right
As they were to mete dy?t,
At noun, the soth to saye.
In Sir Cleges thow?t to goo,
But in pore clothyng was he tho
And in sympull araye.
The portere seyd full hastyly:
"Thou chorle, withdrawe þe smertly,
I rede the, without delaye —

'Ellys, be God and Seint Mari,
I schall breke thyne hede on hig?t!
Go stond in beggeres row?t.
Yf þou com more inward,
It schall þe rewe afterward,
So I schall þe clow?t.'
'Good sir,' seyd Sir Cleges tho,
'I pray you lat me in goo
Nowe, without dow?t.
The kynge I have a present brow?tt
From hym þat made all thynge of now?t;
Behold all abow?t!'

Cyfieithad i'r Gymraeg

Cymerodd Syr Cleges a'i fab y ffordd yn syth i Gaerdydd ar ddydd Nadolig. Aeth ar ei union i'r castell, wrth iddynt eistedd i fwyta, am ganol dydd i ddweud y gwir. Bwriadai Syr Cleges fynd i mewn, ond roedd golwg dlawd ar ei ddillad syml. Dywedodd y porthor yn gyflym iawn 'Ewch o'r lle yma ar unwaith, heb oedi, neu yn enw Duw a'r Forwyn Fair mi dorraf eich corun. Ewch i sefyll ynghanol y dorf o gardotwyr. Os dewch gam ymhellach, byddwch yn dyfaru. Fe'ch trawaf chi mor galed'. 'Gyfaill', meddai Syr Cleges, 'Rwy'n erfyn arnoch i'm gadael i mewn yr eiliad hon, heb amau. Rwyf wedi dod ag anrheg i'r brenin oddi wrtho ef a wnaeth bopeth o ddim. Edrychwch o'ch cwmpas.'

Ffynhonnell: D. Speed (gol) 1987, '4. Sir Cleges', Medieval English Romances Part One (Department of English, University of Sydney), 169-92.

Fflemineg (Iseldireg Canol)

Daeth Ffleminiaid i Loegr gyda byddin Gwilym Goncwerwr, ac yn ystod y 1100au fel masnachwyr a threfedigion yn y trefi newydd. Y grŵp enwocaf o drefedigion yw'r Ffleminiaid o dde-orllewin Cymru (Sir Benfro a Cheredigion). Llwyddodd y Ffleminiaid i gadw'u hunaniaeth fel grŵp a'u hiaith am nifer o genedlaethau tan y 1200au cynnar. Erbyn hynny roeddynt wedi gweddnewid cymeriad rhai ardaloedd o Ddyfed.

Daw'r darn hon o'r 'Roman van Walewein', stori Arthuraidd a dyfais Ffleminaidd mae'n debyg, â Gwalchmai (Gawain) fel prif gymeriad. Thema ganolog y stori yw'r cwest am fwrdd gwyddbwyll hedegog a ymddangosodd yn llys Arthur (gan ddiflannu drachefn).

Trawsysgrif o'r clip sain

Die koninck Arthur zat t'enen male
Te Carlioen in zine zale
Ende hild hof na konink zede
Alzo hi menigwerven dede
Met een deel zire man
Die ik niet wel genomen kan:
Ywein ende Percevaal,
Lanceloot ende Duvengaal
Entie hoofse Walewein;
Zijn gezelle was daar negein.
Ook was daar Keye, die drussate.
Daar die heren aldus zaten
Na den etene ende hadden gedwegen
Alzo hoge liede plegen,
Hebben zi wonder groot vernomen;
Een schaak ten veinstren inkomen
Ende breedde hem neder uptie aarde.
(...)

Cyfieithad i'r Gymraeg

Eisteddai'r Brenin Arthur un tro
Yn ei neuadd yng Nghaerllion
A chynhaliodd lys, fel y gwna brenhinoedd
Ac fel y gwnai yntau'n aml
Gyda nifer o'i ddynion
Na fedraf eu henwi i gyd.
Owain a Perceval,
Lawnslot a Duvengal
A'r bonheddig Gwalchmai;
A oedd heb ei debyg yno.
Roedd Kay, y stiward, yno hefyd.
Pan eisteddodd yr arglwyddi hyn yno
Ar ôl pryd o fwyd, ac wedi iddynt olchi (eu dwylo)
Fel y gwna gwŷr bonheddig,
Gwelsant ryfeddod mawr:
Daeth bwrdd gwyddbwyll i mewn drwy'r ffenest
a glaniodd ar y llawr.
(...)

Cyfieithiad Saesneg gwreiddiol gan D. F. Johnson a G. H. M. Claassens; darlleniad Fflemineg gan Lauran Toorians

Cyfrannwyd y stori gan Mark Redknap ar y cyd â Peter Wynn Thomas, Diarmait Mac Giolla Chríost, John Hines, David Trotter, Lauran Toorians.

Dyddiad yr erthygl: 16 Mawrth 2010

Gadael sylw


Gwerthuswch yr erthygl

Cynnwys:
starstarstarstarstar

Delweddau:
starstarstarstarstar

Arddull a darllenadwyedd:
starstarstarstarstar