Archifau

Y Fonesig Ruth Herbert Lewis
Y Fonesig Ruth Herbert Lewis

Yn 1969 rhoddwyd casgliad o dri deg un silindr ffonograff wedi'u defnyddio gan y Fonesig Ruth Herbert Lewis (1872-1946), aelod blaenllaw o Gymdeithas Alawon Gwerin Cymru, i Amgueddfa Werin Cymru gan ei merch, Kitty Idwal Jones. Cynhwysent ddetholiad o eitemau cerddorol a recordiwyd o amgylch siroedd y Fflint, Dinbych a Cheredigion rhwng 1910 ac 1913. Cadwyd y silindrau cwyr bregus hyn mewn stôr ers hynny, a'u hystyried yn rhy hen i'w chwarae eto, ond diolch i dechnoleg gyfoes llwyddwyd yn ddiweddar i adennill cyfran sylweddol o'r deunydd. Trosglwyddwyd deuddeg trac i gryno ddisg ac, er fod seiniau crafu parhaol yn amharu ar yr ansawdd cyffredinol, mae'r gallu i glywed lleisiau a recordiwyd rhyw naw deg mlynedd yn ôl yn hynod o gyffrous.

Un o arloeswyr casglu caneuon gwerin yng Nghymru oedd y Fonesig Ruth Herbert Lewis a gyfranodd yn sylweddol tuag at ddiogelu traddodiad cerddorol cyfoethog y wlad. Wedi ei geni yn Lerpwl, symudodd i Blas Penucha, Caerwys, Sir Fflint, yn 1897, ar ôl priodi â'r aelod seneddol Syr J. Herbert Lewis ac yn ymddiddorodd yn eiddgar yn niwylliant y Cymry. Daeth yn gefnogwr brwd o holl sefydliadau treftadol ac ysgolheigaidd Cymru, yn arbennig trwy ymuno â Chymdeithas Alawon Gwerin Cymru ac yn y pen draw ymgymryd â'r swydd o ysgrifenyddes a llywydd y gymdeithas honno. Gwnaeth y rhan fwyaf o'i gwaith casglu ym mlynyddoedd cynnar ei haelodaeth.

Taith gasglu caneuon ger Llandysul
Taith gasglu caneuon ger Llandysul, Sir Gaerfyrddin, yn 1913. Credir i'r llun gael ei dynnu gan Ruth Herbert Lewis

Teithiai y Fonesig Herbert Lewis ar gart a cheffyl i recordio caneuon gwerin. Ei phrif ffynhonnell gwybodaeth, heb os nac onibai, oedd Mrs Jane Williams o Dreffynnon, a gofiodd dros ddwsin o ganeuon yn Gymraeg a Saesneg. Roedd Jane Williams yn byw yn wyrcws Treffynnon lle gwelwyd, yn ôl Kitty Idwal Jones, 'nifer o hen wragedd yn eistedd o gwmpas stôf fawr ddu ynghanol ward a honno'n ddigon llwm; eraill yn gorwedd yn eu gwelyau, mewn rhesi hir - heb ddim i'w wneud'. Roedd Jane Williams fel petai'n ymhyfrydu yn y cyfle i dorri ar yr undonedd hwn. Eisteddai'n aros 'yn ei chap a ffedog wen, yn barod iawn i fynd i lawr i ystafell y "meistr" i ganu i mewn i'r ffonograff. Roedd ei llais yn hynod o glir o gofio ei bod yn naw deg oed.' Bu Jane Williams yn ysbrydoliaeth fawr i'r Fonesig Herbert Lewis a chyflwynodd ei chyfrol Alawon Gwerin Sir Fflint (1914) i'r hen wraig 'whose store of songs convinced me that a collection could be made within easy distance of my home.' Yn barnu wrth ragymadrodd y llyfr, câi'r Fonesig bleser eithriadol o'r gwaith casglu. Daeth y cantorion yn ffrindiau agos iddi wrth iddi eu recordio'n perfformio'r caneuon a ddysgwyd ganddynt yn blant.

Mwy

Yr Archif Sain

digwyddiadau

  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    Sain Ffagan

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    Big Pit

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    Amgueddfa Wlân Cymru

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    Amgueddfa Lechi Cymru

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.