Rydych chi yn:  >   >   > 

Yr Archif Lawysgrifau

Oherwydd prinder staff, nid ydym yn medru darparu gwasanaeth ymholiadau archif na llyfrgell ar hyn o bryd.

[delwedd: Welsh Alphabet]

Er i'r Amgueddfa, fel y gellid disgwyl, roi pwyslais o'r cychwyn ar gasglu gwrthrychau, mae gan yr Archif yn ei meddiant lu o lawysgrifau megis

  • llythyrau,
  • nodiadau ar wahanol bynciau,
  • cynhyrchion eisteddfodol a chymdeithasau arbennig,
  • traethodau ymchwil perthnasol,
  • baledi, carolau ac anthemau printiedig,
  • dyddiaduron,
  • llyfrau cyfrifon ffermwyr, crefftwyr a masnachwyr,
  • llyfrau lloffion,
  • cynlluniau adeiladau
  • cytundebau prentisiaeth
  • llyfrau ymarferion ysgol
  • llyfrau clustnodau defaid
  • llythyrau neithior (printiedig)

Ceir hefyd rhai casgliadau sylweddol e.e.:

Atebion i holiaduron

Yn ystod y 1930au, sylweddolwyd ei bod yn holl bwysig i'r Amgueddfa Genedlaethol gychwyn casglu gwybodaeth ledled Cymru ar wahanol agweddau o'i diwylliant gwerin. Lluniwyd holiadur dwyieithog, manwl yn 1937 i'r pwrpas hwn, ac fe'i dosbarthwyd ar raddfa eang dros Gymru. Y mae'r atebion i'r holiadur hwnnw, ynghyd ag atebion i holiaduron diweddarach (e.e. holiadur geirfa amaethyddol Adran Amaeth Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru), bellach yn archif yr Amgueddfa.

"Llyfrau Ateb" Amgueddfa Werin Cymru

O'r 1960au ymlaen, anfonodd Adran Tafodieithoedd a Thraddodiadau Llafar yr Amgueddfa lyfrau ateb at bersonau y tybid bod ganddynt wybodaeth dda am feysydd arbennig. Cafwyd ymateb ffafriol iawn i'r ceisiadau hyn - yn wir, gellir ystyried rhai o'r llyfrau ateb ymhlith ffynonellau pwysicaf yr Archif. Ynddynt ceir nodiadau manwl a gwerthfawr ar bynciau megis:

  • hen ddulliau amaethu
  • ffeiriau
  • meddyginiaethau ac arferion gwerin eraill
  • hen chwaraeon
  • bwydydd traddodiadol
  • crefftau a chrefftwyr gwlad
  • tafodieithoedd a dywediadau
  • atgofion o fywyd gwledig yng Nghymru o tua diwedd y 19eg ganrif ymlaen

Gohebiaeth dderbynodi'r Amgueddfa

Ffynhonnell bwysig arall yw'r ohebiaeth a ddaeth yn sgil derbyn gwrthrychau i'r casgliadau. Mae'r rhain yn dyddio o 1885 ymlaen. Diogelodd Dr Iorwerth Peate i'r Archif lawer o'r llythyrau a anfonwyd ato o'r 1930au ymlaen sy'n cynnwys gwybodaeth newydd neu ddiddorol am hen adeiladau, hen arferion neu wrthrychau arbennig.

Casgliadau arbennig

Hefyd yng ngofal yr archif mae papurau rhai o gasglwyr mwyaf diwyd a diwylliedig ein cenedl e.e.

  • Evan Jones (1850 - 1928) Tŷ'n Pant, Llanwrtyd. Treuliodd y gŵr diwylliedig hwn ei oriau hamdden am flynyddoedd lawer yn casglu defnyddiau a gwybodaeth am lên gwerin a hynafiaethau ei ardal.
  • Parchedig W. Meredith Morris (1867 - 1921), Clydach Vale. O ddiddordeb arbennig yw ei lawysgrifau sy'n ymdrin â'r crwth a'r ffidil a'i astudiaethau o dafodiaith a llên gwerin Sir Benfro.
  • T.C. Evans ('Cadrawd') - Hynafiaethydd, hanesydd lleol a chasglwr llên gwerin Morgannwg. Mae ei lawysgrifau niferus bellach wedi eu gwasgaru rhwng y Llyfrgell Genedlaethol, Llyfrgell Rydd Caerdydd a'r Amgueddfa Werin.

Yn ogystal â'r uchod mae casgliadau o lawysgrifau a phapurau gan John Breese Davies, y Fonesig Herbert Lewis a Mrs Dora Herbert Jones, Syr Cyril Fox, Mrs Elizabeth Baker, a 'r Parch. W. Rhys Jones ('Gwenith Gwyn').

Croesewir defnyddiau llawysgrifol pellach fel rhoddion neu fenthyciadau i'w copïo, a hynny trwy gydweithrediad agos â sefydliadau archifol eraill yng Nghymru.


  • Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]

    Cewch ddarganfod celf, daeareg a hanes natur. Gyda rhaglen newidiol o arddangosfeydd a digwyddiadau, mae rhywbeth i syfrdanu pawb, beth bynnag sy'n mynd â'ch bryd — ac mae mynediad am ddim!

  • Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

    [delwedd: Sain Ffagan]

    Sain Ffagan yw un o brif amgueddfeydd awyr agored Ewrop, ac atyniad ymwelwyr mwyaf poblogaidd Cymru.

  • Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

    [delwedd: Big Pit]

    Pwll glo go iawn yw'r Pwll Mawr, ac un o amgueddfeydd mwyngloddio gorau Prydain.

  • Amgueddfa Wlân Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Wlân Cymru]

    Mae Amgueddfa Wlân Cymru, sydd yn hen ffatri wlân y Cambrian Mills, yn lle arbennig ac mae ganddi stori gyfareddol i'w hadrodd.

  • Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru]

    Yn OC75, sefydlodd y Rhufeiniaid caer yng Nghaerllion a fyddai'n gwarchod yr ardal am dros 200 o flynyddoedd. Heddiw, yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion, byddwch yn dysgu pam yr oedd byddin y Rhufeiniaid cymaint i'w hofni.

  • Amgueddfa Lechi Cymru

    [delwedd: Amgueddfa Lechi Cymru]

    Mae'r Amgueddfa Lechi'n cynnig diwrnod llawn mwynhad ac addysg mewn ardal ddramatig o brydferth ar lan Llyn Padarn.

  • Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

    [delwedd: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau]

    Mae Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn adrodd hanes diwydiant ac arloesi yng Nghymru, heddiw a thros y 300 mlynedd diwethaf.

  • Rhagor: Archwilio'r Casgliadau

    Gwefan newydd cyffrous yw 'Rhagor' lle cewch ddysgu rhagor am ein casgliadau hynod.