Amgueddfa Cymru

Geirfa

AA - Asiantaeth yr Amgylchedd

AAA - Ardal Amddiffyn Arbennig

ADP - Arolwg Daearegol Prydain

Adnewyddadwy - Rhywbeth sy'n cael ei adnewyddu, mae ffynonellau ynni adnewyddadwy yn cynnwys pethau fel ynni'r gwynt, ynni solar ac ynni'r tonnau

Adnodd - Adnodd yw rhywbeth mae pobl yn ei ddefnyddio i wella ansawdd bywyd, fel bwyd, gwybodaeth ac agregau

AGA - Ardal Gadwraeth Arbennig

Agregau - Pob math o ddeunyddiau, fel tywod, graean neu gerrig mâl naturiol sy'n cael eu defnyddio yn y diwydiant adeiladu. Er enghraifft: concrit, asffalt a hyd yn oed pyllau tywod

Amgylchedd - Lle mae organeb yn byw a'r amodau sy'n effeithio arni

Amrywiaeth - Nifer ac amrywiaeth pethau, gweler bioamarywiaeth

Anemoni - Anifail di-asgwrn-cefn morol sy'n byw ar greigiau ac sy'n perthyn i gwrelau a slefrod môr

Anifail - di-asgwrn-cefn - Anifail heb asgwrn cefn

Arolwg - Proses o gasglu gwybodaeth er mwyn astudio rhywbeth

Atgenhedlu/Epilio - Y broses sy'n cynhyrchu aelodau newydd o'r boblogaeth



Banc tywod - Banc neu gefnen o dywod o dan y môr sy'n dod i'r wyneb pan fo'r llanw'n isel. Caiff rhai banciau tywod eu defnyddio fel ffynhonnell agregau (gweler agregau)

Benthig - Nifer ac amrywiaeth yr anifeiliaid sy'n byw ar, ac o dan wely'r môr

Bioamrywiaeth - Nifer ac amrywiaeth y planhigion ac anifeiliaid

Bioleg - Astudio popeth byw

Biolegydd Morol - Rhywun sy'n astudio planhigion, anifeiliaid ac organebau morol - eraill a sut maen nhw'n rhyngweithio â'r amgylchedd

BMAPA - Cymdeithas Cynhyrchwyr Agregau Morol Prydain

Bryosoad - Anifail morol sy'n cynnwys coloni bychan bach o unigolion ac sy'n byw ar greigiau neu wymon. Mae'r rhain yn cynnwys Matiau Môr a Gwymon Corniog

BWEA - Cymdeithas Ynni Gwynt Prydain

Bŵmiwr - Offeryn sy'n cael ei dynnu y tu ôl i long ymchwil ac sy'n anfon sain i lawr i wely'r môr. Caiff y tonnau sain eu hadlamu nôl i dderbynnydd o'r enw hydroffon. Caiff y data ei recordio a'i brosesu ar fwrdd y llong. Mae hyn yn gadael i'r daearegwyr weld sut ddaeareg sydd o dan wely'r môr (gweler Hydroffon)



Cadwraeth - Y ffordd rydyn ni'n ceisio gofalu am y byd a'r amgylchedd o'n cwmpas, gan gynnwys cynefinoedd a rhywogaethau

Cadwyn - fwyd - Ffordd o ddangos sut mae ynni'n cael ei drosglwyddo o blanhigion ac anifeiliaid mewn cynefin, gan gynnwys pwy sy'n bwyta pwy

Camera - Lucida - Offeryn y mae gwyddonwyr yn ei roi ar ficrosgop i'w helpu nhw i dynnu llun o beth maen nhw'n ei astudio

Carreg frig - Lle mae'r graig yn codi dros wyneb y tir neu wely'r môr

Casgliadau - Grŵp o bethau ag un peth yn gyffredin sydd wedi cael eu hel at ei gilydd am reswm arbennig. Mae amgueddfeydd yn cadw casgliadau o bethau fel lluniau, sbesimenau anifeiliaid, hen bethau a ffosiliau

CCGC - Cyngor Cefn Gwlad Cymru

Cerrynt - Llif dŵr i gyfeiriad arbennig

Cigysydd - Anifail sy'n bwyta dim ond cig (h.y. anifeiliaid eraill)

Clogfaen - Craig ar ei phen ei hun sy'n fwy na chobl ac yn fwy na 256 mm o ddiamedr

Cnidariad - Grŵp o anifeiliad morol di-asgwrn-cefn â chelloedd pigo, fel anemoniau, cwrelau a slefrod môr

Cobl - Darn o graig sy'n llai na chlogfaen ac yn fwy na cherigyn. Mae'n amrywio o ran maint o rhwng 64mm a 256mm o ddiamedr

Coloni/ Cytref - Mewn bioleg, organebau o'r un fath sy'n byw gyda'i gilydd mewn grŵp

Crafanc - Offeryn sy'n cael ei ddefnyddio i gymryd sampl bach o wely'r môr. Gallwn ni ddefnyddio'r sampl i weld pa fath o sediment sydd ar wely'r môr a pha anifeiliaid sy'n byw yno

Craig igneaidd - Craig sydd wedi oeri o fagma a grewyd yn ddwfn o dan y ddaear

Craig metamorffaidd - Craig sydd wedi cael ei newid yn ffisegol a/neu'n gemegol gan wres a/neu bwysedd. Enw'r broses yw metamorffedd ac mae'n digwydd yn ddwfn yn y Ddaear

Craig Sedimentaidd /Gwaddodol - Craig wedi ei ffurfio o ronynnau o sediment wedi eu gwasgu at ei gilydd ar y tir neu o dan y dŵr

Cramennog - Grŵp o anfeiliaid morol di-asgwrn-cefn â sgerbwd allanol caled a choesau cymalog, fel crancod, cimychiaid, cregyn llong a chwain y traeth

Crych tywod - Ton tywod bach ychydig gentimetrau o uchder. Gallwch weld crychau tywod ar draeth - tywod ar ôl i'r llanw fynd allan ac ar donnau a banciau tywod mwy ar wely'r môr

Cymesuredd - Rhywbeth â dwy ochr sydd yn union yr un fath. Os rhowch chi ddrych yn y canol, bydai'r adlewyrchiad yn edrych yr un fath. Anghymesur yw gwrthwyneb cymesur. Mae gan echinodermau gymesuredd o bump, sy'n golygu pe baech chi'n rhoi drych unrhyw le yng nghanol yr anifail, byddai ei adlewyrchiad yn edrych yr un fath mewn pump lle

Cynaliadwy - Rhywbeth y gallwn ni ei gynnal fel adnodd at y dyfodol. Rhywbeth y gallwn ni barhau i'w ddefnyddio heb iddo ddod i ben e.e. ynni'r gwynt

Cynefin - Y lle neu'r amgylchedd lle mae anifail neu blanhigyn yn byw e.e. malwen mewn gardd, neu aderyn mewn coedwig

Cynhyrchydd - Plahigion ac organebau sy'n gallu cynhyrchu eu hynni eu hunain o olau'r haul. Enghreifftiau o gynhyrchwyr yn y môr yw gwymon a ffytoplancton



Chwistrell Fôr - Anifail morol yw hwn sy'n byw ar greigiau. Mae'r rhai ifanc yn greaduriad bach fel penbyliaid sy'n nofio yn y môr cyn glynu wrth wely'r môr. Mae asgwrn cefn cyntefig ganddyn nhw o'r enw notogordyn, ac mae chwistrellod môr yn perthyn yn agos i anifeiliaid ag asgwrn cefn



Dadansoddi - sediment - Dull y mae gwyddonwyr yn ei ddefnyddio i ganfod pa fath o sediment sydd ar wely'r môr h.y. tywod, graean neu fwd

Daearegydd - Gwyddonydd sy'n astudio daeareg

Daeareg - Astudiaeth o'r ddaear

DNA - Asid Deocsyribonwclaig, sef beth sy'n creu popeth byw ar y ddaear

Dosbarth - Categori ar gyfer grŵp o organebau (fel planhigion neu anifeiliaid) â rhywbeth yn gyffredin (gweler tacsonomeg)

Dosbarthiad - Y ffordd mae gwyddonwyr yn grwpio anifeiliaid a phlanhigion tebyg

Dwygragennog - Math o folwsg â chragen mewn dwy ran, fel Cocos, Misglod a Chregyn Abra



Echinoderm - Grŵp (Ffylwm) o anifeiliaid morol di-asgwrn-cefn â chymesuredd o bump fel arfer, fel sêr môr, môr-ddraenogod, chwerwddyfroedd y môr a sêr pluog

Ecoleg - Astudio sut mae anifeiliaid, planhigion ac organebau eraill yn rhyngweithio â'r amgylchedd

Ecoseiniwr Aml-belydr - Offeryn sy'n anfon pelydrau sain i wely'r môr o dan y llong ac yn - eu derbyn nôl. Mae'r offeryn Aml-belydr yn derbyn y signalau, yn eu prosesu ar gyfrifiadur ac yn eu troi'n ddyfnderoedd dŵr i greu mapiau bathymetrig (gweler map bathymetrig)

Eigionegydd - Rhywun sy'n astudio'r moroedd a'r ffordd y mae planhigion ac anifeiliaid morol yn rhyngweithio â'r amgylchedd

EN - English Nature

Enw cyffredin - Dyma'r enw rydyn ni'n eu defnyddio bob dydd i ddisgrifio anifeiliaid, e.e. Cranc Coch neu Cragen Foch. Ond mae gan anifeiliaid enwau gwyddonol hefyd (gweler enw gwyddonol)

Enw generig - Rhan gyntaf enw gwyddonol organeb (gweler enw gwyddonol ac enw rhywogaeth)

Enw gwyddonol - Yr enw gwyddonol y mae gwyddonwyr yn ei roi i blanhigion ac anifeiliaid, mewn Groeg neu Ladin fel arfer. Gall yr enw ddod o'r fan lle ffeindiwyd yr organeb, neu trwy ddisgrifio sut mae'n edych. Mae dau ran i'r enw, enw generig ac enw penodol, ond mae gan y rhan fwyaf enw cyffredin hefyd

Enw rhywogaethol - Ail ran enw gwyddonol organeb (gweler enw generig ac enw gwyddonol)



Ffotosled - Offeryn sy'n cael ei dynnu y tu ôl i long ymchwil gan wneud fideo a chymryd ffotograffau o wely'r môr

Ffurfwelyau - Siapau yn y sediment ar wely'r môr a gynhyrchwyd gan y llanw a'r cerrynt, fel tonnau tywod a rhubanau tywod

Ffylwm - Grŵp o blanhigion neu anifeiliaid sy'n perthyn yn agos i'w gilydd, fel molysgiaid ac echinodermau

Ffytoplancton - Organebau bychain bach sy'n arnofio yn y môr ac yn cynhyrchu eu hynni eu hunain gan ddefnyddio golau'r haul, fel y planhigion y tir



Genws - Grŵp o rywogaethau o blanhigion neu anifeiliaid sy'n perthyn y agos ac sydd â rhywbeth yn gyffredin (gweler Enw generig)

GPS - System Lleoli Byd-eang. Mae'r system yma'n defnyddio signalau o loerenni yn y gofod i wybod ble yn union ydyn ni

Graean - Sediment sy'n fwy na thywod (> 2 mm); mae'n gallu cynnwys cerrig, cobls a chlogfeini

Gwely'r môr - Gwaelod y môr



Hollysydd - Anifail sy'n bwyta planhigion ac anifeiliaid

Hydroffon - Offeryn sy'n cael ei dynnu y tu ôl i long ymchwil, sy'n derbyn signalau sain o wely'r môr trwy'r dŵr (Gweler Bŵmiwr)

Hydroid - Math o anifail morol di-asgwrn-cefn (cnidariad) sy'n perthyn i anemonïau, cwrelau a slefrod môr. Mae llawer ohonyn nhw'n edrych fel planhigion, ond anifeiliaid ydyn nhw



Is-ddosbarth - Grŵp mawr o blanhigion neu anifeiliaid sy'n perthyn yn agos i'w gilydd



JNCC - Cyngor Cadwraeth Natur



LlCC - Llywodraeth Cynulliad Cymru

Lleuen fôr - Math o folwsg sy'n byw ar greigiau. Mae ganddo gragen blatiog fel arfwisg.

Llygredd - Rhyddhau pethau fel cemegolion a deunyddiau sy'n gallu niweidio'r amgylchedd, e.e. sbwriel ac olew

Llysysydd - Anifail sy'n bwyta dim ond planhigion



Malurion - Gweddillion anifeiliaid a phlanhigion marw sy'n mynd yn ronynnau bach yn y môr. Mae'r rhain yn ffynhonnell fwyd pwysig i lawer o anifeiliaid morol di-asgwrn-cefn.

Malurysor - Anifail sy'n bwyta malurion

Map bathymetric - Map o wely'r môr sy'n dangos y dyfnderoedd. Mae'r math yma o fap yn debyg i fap topograffig ar y tir

Map daearegol - Map sy'n dangos y creigiau a'r sedimentau ar wyneb y Ddaear, ar y tir ac o dan y môr. O'r map, gall daearegydd weld llun 3-dimensiwn o'r creigiau

MarLIN - - Rhwydwaith Gwybodaeth Bywyd Morol Prydain ac Iwerddon

Magma - Craig tawdd (hylifol) yn y ddaear. Rydyn ni'n gwekd magma paf od llosgfynyddoedd yn ffrwydro ac mae'n boeth iawn

MBA - Cymdeithas Bioleg Morol y Deyrnas Unedig

MCS - Cymdeithas Gadwraeth Forol

Megagrych - Crych tywod anferth (gweler crych tywod)

Microsgop - Offeryn y mae gwyddonwyr yn ei ddefnyddio i edrych yn fanwl ar bethau fel planhigion ac anifeiliaid

Microsgop - Sganio Electronau (SEM) - Microsgop pwerus sy'n gallu chwyddo pethau er mwyn iddyn nhw edrych hyd at 10,000 gwaith eu maint iawn. Maen nhw'n galluogi gwyddonwyr i weld strwythur pethau'n fanwl

MNR - Gwarchodfa Natur Morol

Molwsg - Grŵp i anifeiliaid di-asgwrn-cefn heb segmentau. Mae gan y rhan fwyaf gregyn, fel Cocos, Misglod a Chregyn Moch, ond does dim cregyn gan eraill, fel Môr-lewys ac Octopysau

Monitro - Gwylio, profi a goruchwylio rhywbeth dros gyfnod i weld a oes newid wedi bod. Er enghraifft astudio cynefinoedd ac anifeiliaid gwely'r môr i weld a oes newid wedi bod o ran niferoedd a dosarthiad, er mwyn i ni weld beth sy'n achosi'r newidiadau

Morffoleg - Disgrifio anifail neu blanhigyn yn nhermau siâp a maint

Morol - Rhywbeth sy'n perthyn i'r môr

MPA - Ardal Amddiffyniad Morol

Mwd - Sediment o gymysgedd o silt a chlai gyda gronynnau llai na 0.0625mm o ddiamedr – mae'n amhosibl gweld y gronynnau unigol gyda'r llygad noeth

Mwydyn - gwrychog - Mwydod sy'n perthyn i fwydod cyffredin a gelod, maen nhw'n byw yn yr amgylchedd morol, yn segmentog ac mae ganddynt wrych i symud neu i lynu wrth bethau



Nemertea - Grŵp o anifeiliaid morol di-asgwrn-cefn tebyg i fwydod yr ardd a mwydod gwrychog, ond nid mwydod go iawn ydyn nhw am nad ydyn nhw'n segmentog

Nematoda - Grŵp o anifeiliaid di-asgwrn-cefn tebyg i fwydod yr ardd a mwydod gwrychog, ond nid mwydod go iawn ydyn nhw am nad ydyn nhw'n segmentog. Maen nhw fel arfer yn llai na mwydod gwrychog



Organeb - Peth byw, fel planhigyn neu anifail



Peiriannydd - morol - Rhywun sy'n defnyddio gwybodaeth wyddonol i ddatrys problemau ymarferol

Plancton - Organebau bychain bach sy'n arnorfio neu'n nofio yn y môr, gallan nhw fod yn blanhigion (ffytoplancton) neu'n anifeiliaid (sŵplancton)

Pysgodyn - tynnu - Gweler sonar sganio o'r ochr



RhRhes tywod - Ffurfwely hir ac isel, fel arfer yn syth neu ychydig bach yn igam-ogam Fel rhuban tywod tenau iawn

Rhidyll - Cynhwysydd â rhwyd weiar ar y gwaelod i wahanu gronynnau o sediment o wahanol feintiau. Mae gan wahanol fathau o ridyll dyllau o wahanol feintiau. Wrth ddadansoddi sediment, caiff nifer o wahanol ridyllau eu rhoi ar ben ei gilydd i ddidoli'r gwahanol fathau o sediment

Rhuban - Ffurfwely hir ac isel, fel arfer yn syth neu ychydig bach yn igam-ogam Fel rhes tywod, ond yn fwy. Llai na 1m o drwch fel rheol

Rhywogaeth - Rhywogaethau yw planhigion ac anifeiliaid. Grŵp o organebau sy'n edrych yr un fath ac sy'n gallu atgenhedu â'i gilydd yw rhywogaeth



Sbesimen - Mewn cyd-destun bioleg, un planhigyn neu anifail sy'n cael ei astudio i gynrychioli rhywogaeth yw sbesimen. Mae llawer o sbesimenau i wyddonwyr eu hastudio mewn casgliadau

Sborionwr - Math i anifail sy'n bwyta gweddillion anifeiliaid neu blanhigion y maen nhw'n eu ffeindio yw sborionwr, ond dydyn nhw ddim yn lladd dim ei hunan

Sbwng - Grŵp (Ffylwm) o anifeiliaid morol di-asgwrn-cefn sy'n cael eu casglu i bobl eu defnyddio fel sbwng naturiol yn y bath

Sediment/ Gwaddod - Deunydd fel tywod, graean a mwd sydd wedi cael ei ffurfio wrth i greigiau falu, ac sy'n gallu cael ei symud gan y tonnau a'r gwynt. Sediment yw'r rhan fwyaf o wely'r môr

Seren bluog - Math o anifail morol di-asgwrn-cefn – gyda breichiau tebyg I ganghennau. Mae'n edrych fel planhigyn ond anifail yw hi sy'n perthyn i fôr-ddraenogod, sêr môr a chwerwddyfroedd y môr (echinodermau)

Siglwr - rhidyll - Peiriant sy'n siglo pentwr o ridyllau am gyfnod arbennig er mwyn dadansoddi sedimentau. Mae hyn yn helpu i'r gronynnau o wahanol feintiau syrthio i'r rhidyllau cywir

SoDdGA - Safle o Ddiddordeg Gwyddonol Arbennig

Sonar sganio o'r ochr - Mae sonar sganio o'r ochr yn anfon tonnau sain i wely'r môr, yn eu derbyn nhw nôl ac yn eu cofnodi fel ffotograff. Mae hyn yn gadael i ddaearegwyr weld sut mae wyneb gwely'r môr yn edrych. Mae daearegwyr yn defnyddio'r dechneg yma i fapio'r graig, y sediment a'r ffurfwely. Enw arall ar y sonar sganio o'r ochr yw ‘pysgodyn tynnu' am ei fod e'n cael ei dynnu y tu ôl i'r llong ymchwil

Sŵoleg - Astudio anifeiliaid



Tacsonomeg - Gwyddor enwi a disgrifio rhywogaethau

Tagell - Y rhan o'r anifail sy'n gadael iddo anadlu o dan y dŵr. Mae gan fwydod gwrychog, pysgod a chrancod degyll

Tanwydd ffosil - Tanwydd naturiol y gellir ei losgi i greu ynni, fel glo, olew a nwy. Cafodd y rhain eu cynhyrchu o olion planhigion ac anifeiliaid dros filiynau o flynyddoedd. Mae llosgi'r mathau yma o danwydd yn ryddhau llygredd (nwyon tŷ gwydr) sy'n cyfrannu at gynhehsu byd-eang. Dydyn nhw ddim yn ffynonellau ynni adnewyddadwy

Teimlydd - Strwythurau y mae rhai anifeiliaid, fel pryfed, mwydod gwrychog a chramenogion, yn eu defnyddio i demlo beth sydd o'u cwmpas

Tentacl /Teimlydd - Strwythurau hir a thenau i fwyta, anadu, dal bwyd, atgenhedlu neu deimlo. Mae gan lawer o anifeiliad morol di-asgwrn-cefn dentaclau, fel mwydod gwrychog, môr-lewys ac anemonïau

Teulu - Grŵp o blanhigion neu anifeiliaid â rhywbeth yn gyffredin sy'n perthyn yn agos i'w gilydd

Teyrnas - Grwpiau mawr o organebau fel planhigion (Teyrnas: Plantae), anifeiliaid (Teyrnas: Animalia) a Ffwng (Teyrnas: Fungi e.e. madarch)

Ton sain - Ton sy'n anfon sain, fel y seiniau sy'n cael eu hanfon gan sonar sganio o'r ochr neu bŵmiwr

Ton tywod - Term cyffredinol am ffurfwelyau tebyg o donnau yn y tywod. Mae'r rhain yn gallu bod yn llai nag 1m neu hyd yn oed yn fwy nag 20m. Dydyn nhw ddim fel arfer yn gymesur (mae'r ddwy ochr yn wahanol, gweler cymesuredd), ac mae un ochr yn aml yn fwy serth na'r llall. Gall tonnau tywod orchuddio rhannau helaeth o wely'r môr

Tonfedd - Y pellter rhwng yr un pwynt ar ddau don ar ôl ei gilydd

Topograffeg - Siâp, maint a threfn y tir

Traethlin - Rhes o falurion (gwastraff) fel gwymon, broc môr, rhaffau, rhwydi pysgot a sbwriel sy'n cael ei olchi i fyny ar y traeth pan fo'r tonnau a'r llanw'n uchel. Mae'r llanw yn eu gadael nhw yna wrth fynd allan

Trawsdoriad - Torri trwy rywbeth i ddangos sut mae'n edrych trwy'r canol

Treilliwr - Offeryn sy'n cael ei ddefnyddio i gasglu'r anifeiliaid mwy ar wely'r môr fel pysgod, octopysau, llygod môr a chregyn. Mae'r llongau'n aml yn eu tynnu nhw dros bellteroedd mawr. Mae pysgotwyr yn defnyddio treillwyr hefyd

Tyrbelariad - Grŵp o anifeiliaid morol di-asgwrn-cefn o'r enw mwydod lledog, ond nid mwydod go iawn ydyn nhw fel mwydod yr ardd a mwydod gwrychog am nad ydyn nhw'n segmentog

Tywod - Gronynnau o sediment rhwng 0.0625mm a 2mm o ddiamedr. Mae gronynnau tywod yn fwy na mwd ond yn llai na graean



Ymwthiad creigiog - Craig igneaidd a gr”ewyd gan fagma yn ddwfn yn y ddaear. Mae'r graig o'i gwmpas yn inswleiddio'r magma ac yn gadael iddo oeri'n araf dros gannoedd o filoedd o flynyddoedd. Mae'r graig yn y canol yn galed iawn, ond mae'r graig o'i chwmpas yn fwy meddal ac yn treulio (erydu) gan adael y graig yn dangos dros ben wely'r môr

Ynni solar/Ynni'r haul - Ynni sy'n dod o'r haul ac sy'n cael ei gasglu gan baneli solar. Ynni adnewyddadwy yw hwn. Mae planhigion a chynhyrchwyr yn casglu ynni'r haul hefyd

Ystadegau - Math o fathemateg sy'n cael ei ddefnyddio i ddadansoddi a gwerthuso data